Суоттуга былыргы көмүүлэр көһүннүлэр

Уус Алдаҥҥа аатырбыт Ымыйахтаах күөл кытылыгар турар кыр­дьаҕас тиит мас анныгар ис-тас маһа суох, ийэ сиргэ кистэммит дьахтар көмүүтэ көһүннэ. Бу туһунан «Мүрү саһарҕата» хаһыат кэпсиир.

Суоттуга быйыл сайын бэс ыйын 22 күнүттэн от ыйын 6 күнүгэр диэри аатырбыт Ымы­йахтаах күөл кытылынан республикатааҕы этноархеологическай экспедиция сырытта. Бу сиргэ өссө 4-5 тыһыынча сыл анараа өттүгэр сиппит-хоппут, сайдыылаах таас үйэ дьоно улахан бөлөҕүнэн олоро сылдьыбыттарын А.П. Окладников арыйбыта.

Ымыйахтаахха быйыл сайыҥҥы чинчийэр үлэлэри Ем. Ярославскай аатынан республикатааҕы түмэл археологияҕа уонна этнографияҕа салаатын үлэһиттэрэ, РАН СС Гуманитарнай чинчийии уонна Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын үөрэтэр институт учуонайдара Саха Республикатын эдэр учуонайдары өйүүр пуондатын гранын уонна ХИФУ историческай салаатын бастакы курсун студеннарын, «Доҕордоһуу» Ленатааҕы устуоруйа-архитектура түмэл-заповедник үлэһиттэрин көмөлөрүнэн ыыттылар.

Ити курдук ХИФУ студеннара уопуттаах учуонайдар салалталарынан быйыл сайын Ымыйахтаах күөлүн кытылыгар ылбыт билиилэрэ-көрүүлэрэ инники үлэлэригэр туһаны эрэ аҕаларыгар саарбахтаабаппын. Бу экспедиция үлэтин кэмигэр Кэптэнигэ суол оҥо­рооччулар туоска сууламмыт былыргы киһи көмүүтүн булбуттара. Ол булумньуну көрө-истэ тахсыбыт делегацияҕа састаабыгар баар дьоҥҥо киэҥник биллэр архелог В.В. Попову көрсөн Ымыйахтаахха ыытыллыбыт хаһыылар тустарынан кэпсэттим:

– Биһиги археологическай экспедициябыт сүрүн соругунан Суотту эҥэр нуучча кэлиэн иннинээҕи сахалар мате­риальнай культураларын чинчийэн үөрэтии буолар, – диэн кэпсээнин саҕалаабыта Баһылай Быдылыкы. Кырдьыга даҕаны, олохтоох үһүйээннэргэ уонна академик А.П. Окладников суруйарынан манна түҥ былыргыттан, энньэ неолит үйэтиттэн саҕалаан орто үйэтээҕи Суоттукаан эмээхсин кэмигэр уонна күн бүгүн даҕаны киһи аймах сөбүлээн олорор, үлэ­лиир.

Биллиилээх учуонай А.П. Окладников Ымыйах­таахха хаһыылары ыыта сылдьан олохтоох кырдьаҕастар көрдөһүүлэринэн аатырбыт Абакайаада аҕатын Өнөкүй баай өтөҕүн оннуттан нуучча кэлиитин саҕанааҕы таас иһит кырамталарын булбута.

– Быйыл сайын Ымыйах­таах күөл кытылларынан былыргы сахалар материальнай культураларыгар сыһыаннаах сэдэх булумньулар көстөн соһуттулар, – диэн салгыы кэпсиир Василий Васильевич. Ол курдук күөл кытылыгар турар кыр­дьаҕас тиит мас анныгар ис-тас маһа суох, ийэ сиргэ кистэммит дьахтар көмүүтэ көһүннэ. Кини олус чы­чаас, киһи өттүгэр диэри дириҥнээх ииҥҥэ сытар. Олох былыргы көмүү. Иин үрдүн сиэр­дийэ маһынан саппыттар. Маннык сиэрдээх-туом­наах дьахтар көмүүтэ саҥа көһүннэ. Арай Чурапчы улууһун Бүтэйдээҕин көмүүтүгэр көстөн ту­рар. Ол көмүүгэ оҕо түгэҕэ суох холбо иһигэр ийэ сиргэ сытара. Холбото хаты­рыктаах сиэрдийэ ма­һынан оҥоһуллубут этэ.

– Баһылай, дьахтар сааһа уонна хаһыс үйэҕэ көмүллүбүтүн быһа холуйан этэр кыахтааххын дуо?

– Олох эрдэтээҕи көмүү. Былыргыта бэрт буолан, туох да таҥаһа-саба хаалбатах, аҕыйах оҕуруо баара көһүннэ, кытыгырас уҥуоҕа эрэ хаалбыт. Быһа холуйан XIV-XV үйэ буолуо. Дьахтар тииһэ суох. Ол иһин эмээхсин буолуон сөп диэн сабаҕалыыбын. Чуолкайа кэлин, анализтар түмүктэригэр биллиэҕэ.

Итини таһынан, үөһээ ыйыл­лыбыт сиртэн чугас, токур муос­таах ынах сүөһү көмүүтэ көһүннэ. Бу эмиэ сэдэх булумньу. Сүөһү көмүүтүн Сунтаарга В.Ф. Яковлев булан турар. Мин Уус Алдаҥҥа 2004 сыллаахха Кыймаласпыт диэн сиргэ. Күөл суулла турар кытылыгар туоска сууламмыт эттэммит сүөһү кырамтатын булбутум. Ол күөл үр­дүнэн тыаҕа, үүтээннээх дьон «үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, күөл үрдүгэр, былыр ойуун араҥаһа турбута эбитэ үһү» диэн кэп­сээбиттэрэ. Баҕар ону кытта туох эрэ ситимнээх булумньу буо­луон сөп.

– Дьикти булумньу эбит. Ити булумньулар үһүйээҥҥэ кэпсэнэр Суоттукаан эмээхсиҥҥэ ханан эрэ сыһыан­наахтара буолуо дии санаабаккын дуо?

– Олорбут кэмэ быһа холоон сөп түбэһэр. Баҕар кини да буо­луо ээ… (Күлэр) Ынах көмүүтэ, наука этэринэн, Усть-Талькинскай культура. Ол туһунан «Пог­ребальные комплексы кочевников Юга средней Сибири в XII-XIV вв. диэн В.С. Николаев кинигэтигэр сиһилии ааҕыаххытын сөп, – диэн кэпсээнин түмүктүүр Василий Васильевич. Ити ахтыллар кинигэҕэ Баргужин-Токум саҕана Байкал күөл кытылларынан олоро сылдьыбыт түүр тыллаах туматтар XI үйэттэн саҕалаан XV үйэ саҥатыгар диэри Өлүөнэ өрүс үөһээ уонна орто тардыытыгар көһөн, олохтоох норуоттары кытта буккуһан саха норуотун үөскэппиттэрэ диэн кэпсэнэр.

***

– Мин аатым Алена Федорова. ХИФУ историческай са­лаатын бастакы курсун студенкатабын. Бу Уус Алдан Суотту сиригэр сайыҥҥы этно­лого-археологическай практикабытын бара сылдьабыт. Ымы­йахтаах күөл аттыгар хас да сиргэ хаһыылары оҥордубут. Ол иһигэр хонуутааҕы чинчийии аныгы ньымаларыгар, булуллубут устуоруйа культура малын-салын докумуоннаа­һыҥҥа, үөрэтиигэ теоретичес­кай уонна практическай на­­­вык­тарга үөрэннибит.

– Алена, уопсайа хаскытый, салайааччыларгыт кимнээҕий?

– Мин Мэҥэ Хаҥалас­тан, Майаттан сылдьабын, Саха сирин араас улуустарыт­тан бары бааллар. Бары ХИ­ФУ историческай факультет бастакы курсун бүтэрдибит. Манна 40-тан тахса студент РАН СС Гуманитарнай чинчи­йэр институт учуонай­дара Александра Прокопье­ва, Мария Иванова, Ем. Ярославскай аатынан респуб­ликатааҕы түмэл археологтара Василий Попов, Анатолий Семенов, ХИФУ преподавателэ Күннэй Пестерева салалталарынан палаткаҕа хоно сытан үлэлээтибит.

Практика кэмигэр дьиҥнээх айылҕа историчес­кай объектарыгар олус элбэх сиргэ археологическай хаһыылары оҥордубут. Көстүбүт маллары салгыы харайыы, докумуоннааһын ньымаларыгар үөрэннибит. Сайыны быһа ыраас салгыҥ­ҥа ийэ айылҕалыын алтыс­тыбыт. Бу курдук костерга ас буһаран, боротуокаҕа дуоһуйа сөтүөлээн бириэмэбитин олус туһалаахтык атаар­дыбыт.

– Туох эмит суолталаах, киһини соһутар хаһыыны буллугут дуо?

– Киһини соһутар булумньулар бааллар. Олору барыларын сиһилии үөрэтэн баран биирдэ дьон билиитигэр та­һаа­рыахтаахпыт. Билигин кэп­сиир бобуулаах. Булуллубут матырыйааллар Ярославскай аатынан республикатааҕы тү­мэлгэ хараллыахтара.

Павел Пермяков – Тэлэкэ, Россия суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, кыраайы үөрэтээччи

УлуусМедиа