Халла элэмэһэ

Доосо 

Хотугулуу-арҕаа хонноҕор хомуһунан сэкириччи үүммүт тулалаах, аппа иһигэр харах курдук чөҥөрүйэ сытар төгүрүк күөллээх, киэҥ нэлэмэн сыһыылаах Мохсоҕоллоох алаас apҕaa кырыытынан иһирдьэ диэки үтэн киирбит тыа саҕатыгар сиргэ тимириэххэ айылаах балаҕан дьиэттэн «бур-бур» буруо бургучуйан тахсара. Алаас хоту саҕата оллороот-боллороот, үрдүк, сыгынньах халдьаайылааҕа. Куулата лааҥкы, ыт мунна баппат иһирик ойуура этэ. Алааһы икки аҥыы хайа тыыран, илинтэн тумус тыа кырдалы батыһа хараара барыйан киирэрэ. Онон хайдах эрэ алаас көстүүтүн аччатарга дылыта.

Бу алааска Уораан диэн саас ортолоох, оонньууну-көрү батыспыт, ол эрээри туох да иҥэ-дьаҥа суох, наар үлэлээн эрэ хачыгырайарын билэр, баай диэни байбатах киһи олороро. Кини син өрүттэн үчүгэй орто ыал кэккэтигэр киирэн иһэн, мэлдьи бүдүрүйэн, сыыстаран биэрэрэ. Муус хаайыытыгар эрдэ дьаһанан, сүөһүлэрин хаайбакка, урууга баран хаалан, өлүү түбэлтэлээх үс сүөһүтэ хомустаан сии сылдьаннар, бу эбэлэригэр, адьас балаҕаннарын анныгар ууга түһэн өлбүтэ. Бастыҥ ынаҕа Саадьаҥка аһыы оту сиэн хонууга дыгдайан хаалбыта эмиэ баара. Торбоһо долборукка түһэн өллөр ол суох. Эргинэн да диэн барыһырбытын өйдөөбөт. Саамай улаханнык хотторбута диэн бу кэнники эргиэнэ этэ. Кини Боппоойук уола Мэхээлэттэн биэс лоҥкур ынах сүөһүгэ улуус үрдүнэн биллэр сүүрүк буолбут Халла Элэмэһэ диэн аты атыылаһан ылбыта. Ити ат төрдүс иччитигэр тиксиитэ этэ. Аты түөрт саастааҕар маҥнайгы иччититтэн Халла Хабырыыс хаартыга сүүйэн ылан, ат гынан дьэргэтэ, чугастааҕы улуустары кэрийэ, хаартылыы сылдьыбыта. Уол оҕо үс кырыылаах буолан, бу ат сүүрүк дьоҕурун аан маҥнай арыйбыта. Ол эрээри ат идэтин толору таһаарбатаҕа. Арыт ситэ баайылла илигинэ сүүрдэрэ, арыт соруйан таҥнаран, хотторор оҥороро. Ол курдук таһымааннана сылдьан, ат сүүрдэн, сакылаакка сүүйбүт баайын-дуолун хаартыга судураайдаан баран, илин үрэххэ тахсарыгар атын убайыгар Боппоойук уола Мэхээлэҕэ атыылаан кэбиспитэ.

– Уораан, иирдиҥ дуу? Биһиэхэ cүүрүк ат туохха нааданый? Тылгын төннөр. Боппоойук Мэхээлэтэ да ылыныaҕa, – диэн кэргэнэ Ньургуйаана көрдөһө-ааттаһа са- таабыта, эҥин кэриэс тылын барытын бараабыта.

Уораан Ньургуйааната киһини уйадытар көрдөһүүтүн да, айаҕалыы сатаан ытаан иэйбитин-куойбутун да истибэтэҕэ. Хата тимир-тамыр курдук эппитэ:

– Туох уолбун-кыыспын иитээри умса-төннө түстэхпиний? Уол оҕо төрөөн ааттаах аттаныым ээ. Саатар онон бар дьоммор биллиим. Кэнэҕэски көлүөнэҕэ уос номоҕор киириим.

Уораан айахха киирбиччэ «туох уолбун-кыыспын иитээри» диэн эппит сүлүһүннээх тыллара Ньургуйаана эрэйдээх сүрэҕин сытыы быһычча буолан тырыта-хайыта анньарга дылы буолбуттара. Кини оҕоҕо баҕарбат үhү дуо? Ама онно кини буруйдаах дуо? Сэттэ оҕону көмпүттэрэ. Ат буолан эбэтэр хааман, киһи дьэ таптыах курдук буолан иһэннэр, эмискэ таарымта курдук ыалдьаллара да, өлөн хаалаллара. Ойууну да аҕалан дьалбыттаран көрбүттэрэ, ымыы гынаары ыты да иитэ сатаабыттара – син биир хайата да туһалаабатаҕа, ытыстарын соттон испиттэрэ.

Уораан иһигэр санаабыта: «Сүүрүк ат кытарах ынах кэриэтэ. Ыан аһыам. Мин Халла курдук хаартыһытым суох. Тугу сүүйэбин, иһирдьэ диэки тардабын да, инэриниэм».

Биир күн Боппоойук Уола кэлэн, биэс сүөһүнү үүрэн барбыта. Ньургуйаана, сүөһүлэрин моонньуларыттан кууспаҕалыы-кууспаҕалыы, сырааннаах муруннарыттан сыллаталыы-сыллаталыы: «Барахсаттарым, cүөhү төрдө буолуҥ, уyһaaҥ, торолуйуҥ», – дии-дии алгыы хаалбыта.

Боппоойук Уола биэс cүөhү оннугар хара ардайдаах yhyн сиэллээх, икки хонноҕун аннынан киһи ытыһын саҕа үрүҥнээх, самыытын хоҥхочоҕор кутуругуттан кириэстии түспүт эмиэ үpүҥдьураалаах, түөрт атахтарыгар бэрбээкэйиттэн үөһээ өттүнэн чуккулаах, сэбирийбит тыстaax тураҕас аты хаалларбыта. Ат саһархай аралыйбыт харахтааҕа, киэҥ таныылааҕа, халыҥ киспэ куҥнааҕа. Намыһах курдук көстөр эрээри, уоруйах уҥуохтаах уһун сылгы этэ. Омос көрбүт киһи бу аатырар сүүрүктэрэ буоллаҕа дии санаабата чахчы. Ол курдук көрөн-истэн сэгэлдьийбэтэх, таныытынан дардырҕаабатах, мөхсөн-тахсан чиччигинээбэтэх, көннөрү мөдөөттук туттар, кыра аайы уолуһуйбатах, аргыый аҕай намсылдьыйбыт ат этэ. Өйдөөх, үчүгэй киһи түс-бас курдугун кэриэтэ.

Боппоойук Уола бараары туран:

– Уораан, киһи эрэ буолларгын, аккын таҥнарбакка хайаабакка, көнөтүнэн сүүрдээр. Таҥнардахха, ат соргута самнар. Дьон сүлүһүннээх тыла хатанар. Мин акаары хаста да кэрэгэйдик быһыыланан турабын, – диэн кэриэс тылын эппитэ уонна иэдэһинэн ньолҕоруйан түспүт хараҕын уутун туора-маары соттуммута.

Уораан Халла Элэмэһин атыыластаҕын күһүн Саха сиригэр Гражданскай сэрии уота күүдэпчилэммитэ. Ат сүүрдэ саатыыр суох буолбута. Араас суостаах-суодаллаах сурахтар тарҕаналлара. Нэһилиэктэртэн сэриигэ аттары хомуйаллара. Уораан атын аһыйара. Арыт-арыт атын кыһыл дуу, бандьыыт дуу, хайалара ылар да, онно саа тутуон санаталыыра. Кэнэнигэр тэптэрэн, атыттан арахсымаары. Кини Халлатын Элэмэһин күн ахсын тараан кылбаарытара, отун бастыҥын киниэхэ сиэтэрэ.

Биирдэ кыс ортотун саҕана Мохсоҕоллоох илин сыырын таҥнары аан туманы бурҕатан, ыҥыыр аттаахтар туос бөтөрөҥүнэн өрө мэҥитэн кэлбиттэрэ, итиэннэ Уораан олбуорун ааныгар хорус гыннаран тохтообуттара. Сорохторо таһырдьа хаалбыттара. Икки киһи дьиэҕэ курбачыйан киирбиттэрэ.

– Уораан, эн дуо? Дорообо, – диэбитэ кэтит сүүстээх, уоттааҕынан өтөрү-батары көрбүт хара бараан киһи. Ол кэннэ сиэбиттэн кумааҕыны ылан тэлимнэппитэ. – Бу сурук быһыытынан аккын сэриигэ тутан ылабыт. Кыһыл дружина бу Чараадаттан быстах кэмҥэ Якутскайга тэскилиир буолла. Илинтэн бандьыыттар ааҥнаан иһэллэр.

– Арай биэрбэт буолуум?.. –  Уораан титирэстээбит куолаһынан тыл кыбыппыта.

Хара бараан киһи мэктиэтигэр кыбдьырынарга дылы гыммыта итиэннэ мас-таас курдук эппитэ:

– Биэрэриҥ-биэрбэтиҥ эн көҥүлүҥ буолбатах. Саҥа былаас модьуйар. Өскө биэрбэккэ өрөлөстөххүнэ, үрүҥнэр куомуннаахтарын курдук көрүллүөҥ!

– Ыллаххыт дии. Хайыамый?..

– Киһи тыла. Биһиги да кыһалҕаттан дьон баар-суох миинэр миҥэлэрин хомуйабыт. Ордук баайдартан хото ылабыт. Аты эрэ буолбатах, аһы-үөлү кытта.

Хара бараан киһи сурук суруйан харылатан баран, Уорааҥҥа ууммута:

– Бу аккын ылбыппытын туоһулуур сурук. Өскө атын этэҥҥэ төннүбэт күннээх буоллаҕына, Сэбиэскэй былаас төлүөҕэ. Эрэнэн кэбис, албынныахпыт суоҕа. Бэйэҥ былааһыҥ буоллаҕа дии.

Уораан арбы-сарбы атын сиэтэн аҕалан, хара бараан киһиэхэ туттарбыта. Халла Элэмэһэ аймаммыттыы кистээн дьырылаппыта, тугу эрэ сибиэккээбиттии чигдини тоҕута табыйталаабыта, тэһииркээбиттии мустубут дьону көрөн чөрбөлдьүйбүтэ. Уораан уйадыйбыта, күөмэйигэр туох эрэ кытаанах кэлэн буолуу турбута. Этиэх-саҥарыах буолбут тыллара онно кэлэн хаайтаран хаалбыттара. Били дьон кинини кытта сэлэһэр дьулҕаннара суоҕа, аты сэтиилэнэ охсон бараннар, төттөрү тэбилиннэрэ турбуттара.

– Төннүөхпүт, хайаатар да төннөрүөхпүт. Үрүҥнэри үүрүөхпүт. Күүтээриҥ, санаарҕаамаҥ! – дии-дии Хара бараан киһи сэргэттэн хоҥноругар атын тэһиинин өрө тардан, ходьоҥолото сылдьан, хаһыытаан хаалбыта, ыт үтүлүктээх xaҥac илиитин өрүтэ анньыталаабыта.

Тиэтэйэн, уйуһуран сылдьар быһыылаахтара. Ньургуйаана күөс күөстээн букунайбыта да, саатар чэй испэтэхтэрэ.

Уораан аны көлөтө суох хайдах олороохтуой? Ким киниэхэ отун-маһын тардан биэриэй? Боппоойукка биэрбит тиҥэһэ кунана билигин oҕyc оҕуһунан буолуох этэ. Улахан oҕуһун быйыл күһүн туттар санаалааҕа. Ону кини кэмсиммэт. Инньэ гынан тугу идэһэ гыныа этэй? Онон Уораан ынаҕын көлүйэн, айааһыыр түбүккэ түспүтэ. Ынаҕа ороhу этэ. Чугас эргин быстахха-остоххо көлүнэргэ син сылдьыаҕа. Ол эрээри отун-маһын таһынан кэбистэҕинэ сатанар буолла, оччоҕо кимтэн эмэ көлө наймылаһарыгар тиийэр…

Күннэр-дьыллар ааһан истилэр. Бииртэн-биир дьулаан сурахтар кэллилэр. Төхтүргэ сэрии буолбут, оччо киһи өлбүт, бачча киһи бааһырбыт. Ньукуолускайга ат үрдүнэн сылдьан саабыланан кэрдиспиттэр үhү. Саһыл Сыһыыга кыһыллар уон аҕыс хонук устата өлбут дьонунан, аттарынан хахха оҥостон сытан сэриилэспиттэр үhү. Уораан «ат» диэн тылы иһиттэр эрэ, хайдах эрэ кини Халлатын Элэмэһэ онно баарын курдук саныыр. «Өскө атыҥ этэҥҥэ төннүбэт күннээх буоллаҕына…» Хара бараан киһи ити тыллара этин сааһынан тымныынан дьиэһийэн киирэллэр. Элэмэс барахсан аны иэримэ дьиэтигэр эргиллиэ дуо? Оо, эргилиннэр ханнык!

Икки сыл ааспыта. Ат ууга тааһы бырахпыт курдук мэлийбитэ. Сурах-садьык иһиллибэтэҕэ. Арай Пепеляев генерал Аммаҕа букатыннаахтык хотторбут, сэриитин тобоҕунуун илин Охотскайга күрээбит диэн үөрүүлээх сурах киһиттэн киһиэхэ, ыалтан ыалга чаҕылҕан түргэнинэн тарҕаммыта. «Дьэ олох көнөө, нус-хас олороо инибит», – диэн дьоннор, дьэ, үөһэ тыыммыттара. Уораан: «Нам-нум буолан баран, атым сураҕын-садьыгын истэ, улуус киинигэр киириэм», – диэн суоттана сылдьыбыта.

Биир күн, сааскы ириэһин буолан эрдэҕинэ, били хара бараан киһи ууну-хаары тоҕо кэстэрэн, сиэллэрэн бидилитэн, Мохсоҕоллоох алааска кэлбитэ. Уораан кэтэҕиттэн тардыстан, ороҥҥо сынньана сытара. Эмискэ таһырдьа ат кистээн барылаппыта. «Тугун дьиктитэй, Элэмэһим кистииригэр дылы буолан! Суох, алҕас ини. Аны кэлэн хайдах эргиллиэй?» – дии санаабыта Уораан уонна өссө дьиппинийэн, улаҕа диэки эргиллибитэ, сыттыгынан сирэйин бүрүнэ тардыммыта…

Аан аһылларын кытта уһун синиэллээх, кэтит куруҥ хаҥас хаппарыгар саабылалаах, уҥа хаппарыгар бэстилиэттээх, хороох бэргэһэлээх били Хара бараан киһи күлбүтүнэн бу киирэн кэлбитэ. Бокуойа суох дьулуруйан кэлэн, Уорааны кууһан ылбыта итиэннэ долгуйбут куолайынан эппитэ:

– Уораан, доҕоччуок, аккын тут. Улахан баһыыба. Үтүө сылгы. Киһи эрэ буолларгын, үчүгэйдик көр-иһит, харыстаа. Кэпсэтиэн тыла эрэ суох барахсан. Кини баар буолан, тыыннаах ордон кэллим.

Уораан тура эккирээн, таһырдьа диэки харбыаласпыта. Кини Элэмэһин көрө охсуон баҕарбыта. Ат иччитин көрөн баран, иҥэрсийбитэ. Иччитэ атын имэрийтэлээн, таптайталаан көрбүтэ.

Бу сырыыга Хара бараан киһи тиэтэйбэтэҕэ. Өссө Уорааннаахха кэһиитин чэй, табах аҕалбыт этэ. Биир үксүн онон даҕаны дьиэлээхтэр куттарын туппута. Наҕылыйан олорон чэйдээбитэ, ирэ-хоро кэпсэппитэ.

–Үлэ-хамнас үгүс, – диэбитэ Хара бараан киһи. — Улуус киинигэр киирдэххитинэ, миэхэ сылдьаарыҥ. Николай Дмитриевич Хомпоруунускай диэммин. Сурастаххытына, ким барыта билиэҕэ. Чэ, барыахха… Билигин улуус кыһалҕата элбэх, күнүстэри-түүннэри үлэлиэххэ наада. Биирдэ эмэ иллэҥсийдэххэ, Элэмэчик биһикки уоту-буурҕаны ортотунан сырыыбытын кэпсэтиэх баара…

Кини дьиэлээхтэри кытта быраһаайдайан илии тутуһаат, сулбу хааман таһырдьа тахсыбыта. Ыҥыырын Элэмэстэн сэтиилэнэн кэлбит атыгар көһөрбүтэ уонна сымсатык ыҥыыр үрдүгэр хатааста түспүтэ да, сиэллэрэн дьигиһитэ турбута.

Олох оннун булан барбыта. Сэбиэскэй былаас бастакы дьаһаллара: үөрэхтээһин, хотону дьиэттэн араарыы, ыраас олох иһин oxcyhyy, онтон да атыттар олоххо киирэн испиттэрэ. Бэл, Уорааннар балаҕаннарын хотонноруттан араарбыттара, өссө муосталаабыттара. Кинилэр уоллаах кыыс оҕоломмуттара, күннэрэ олортон тахсара.

Сайын бэрт кистэлинэн түүнүн ханнык эмэ сайылыкка ат сүүрдэллэрэ. Ол эрээри чугас эргин Халла Элэмэһигэр тутуһар ат көстүбэтэҕэ. Онон кэлин ким да күрэхтэһэ сатаабат буолбута. Онуоха эбии ат сүүрдэн уксар, сүүлүктэһэр куттала да бэрт курдуга, ону саҥа былаас сөбүлээбэтэ буолуо диэн курдаттыы таайаллара.

Уораан алааһыгар бүгэн, туохха да уолуһуйбакка, быр-бааччы олорбута. Ат сүүрдүүтүнэн дьарыктанар кичимэлээх баҕа санаатын умнан да барбыта. Бөрүкү онно эрэ кыһаллыбат курдук туттара. Ол эрээри, күһүөрү кыһын биир түбэлтэ уйатыгар ууну киллэрбитэ, кини ээл-дээл олорбута ааспыта. Ол маннык этэ.

Сэтинньи саҥатыгар мунхаҕа сылдьабын диэн сирэйдэнэн, кинилэр нэһилиэктэригэр Балтаҥаттан Охоноон Новгородов диэн киһи кэлбитэ. Кини биир киэһэ Уорааннаахха хоно барарга тылламмыта. Саха ыалдьытымсах муҥутаан, хоноһону тоҕо холдьоҕуой? Онон Охоноон Уорааннарга мааны ыалдьыт буолбута. Киэһэ сыалаах эти сии олорон Охоноон ис санаатын тоҕо тэбээбитэ:

–Уораан, мин муҥхаҕа, дьиҥэр, олох наадыйбаппын. Эйигин кытта көрсөөрү, сүбэлэһээри кэлбитим. Мин биир кыдьыкка ылларбыт сордоохпун. Ат сүүрдүүтэ. Баарбын-суохпун ууран биэрэн, үчүгэй сылгыны булунабын да, санаам табыллар атыгар түбэһэ иликпин. Бэл, Нам улууһугар Таастаах нэһилиэгин киһититтэн Хоччоххой Борокуопайтан атыыласпыт атым мин эрэлбин толорбото. Син ол-бу боторооскулары хотор да, икки төгүл сүүрдэн Талба улууһун ааттаах сүүрүгэр Чылбыаҥҥа хоттордум. Кыһыыбыттан утуйар уум уйгууран, кэлиэх-барыах сирбин булбакка, бэркэ эрэйдэнэн, айаҕалыы сатаан бу эйиэхэ, ол Чылбыаны кытта эн аккын сүүрдэн көрүөххэ диэри кэллим. Ону туох диириҥ буолла?

– Мин Элэмэһим сааһыран эрэр. Тулуктаһыа дуо? Итиэннэ икки улуус күрэхтэһиитэ айдааннаах буолаарай?

– Кистээн сүүртэххэ, айдааннаах буолара дьэҥкэ. Онон улуус ситэриилээх кэмитиэтин кытта кэпсэтэн көрүөххэ. Хомпоруунускай оҕо Талбалар ыһыахтарыгар бардаҕына, наар күрэхтэһиигэ бэйэтин улууһун дьоно кыайалларыгар баҕарар. Былырыын кини Бөҕө Чачыыраба Талбалар киһилэригэр быа тардыһыытыгар адьас баран эрдэҕинэ, Хомпоруунускай оҕо судьуйалаабыта буола туран, анараа сордоох кулгааҕар: «Быаны ыыт, доҕор. Манна эн бандьыытыҥ ыстааба суох», — диэн сибигинэйэ былаан бардьыгынаабыт, инньэ гынан Чачыырап кыайыылаах буолбут. Оо, биһиги киһибит суоһа-суодала сыттаҕа!

– Мин Элэмэспин Хомпоруунускай икки сыл устата, сэрии былаһын тухары, бэйэтэ илдьэ сылдьыбыта. «Үтүө ат, кини баар буолан, тыыннаах ордон кэллим», – диэн хайҕаабыта.

– Буоллаҕа ити! – диэт, Охоноон өттүгүн охсуммута. – Бука, Элэмэһин күндүтүк саныыра буолуо. Оонньууну тэрийиэххэ диэтэххэ, аккаастыа суоҕа, сөбүлэһиэ.

– Дьэ, ол айылаах дарбыйан баран, арай кыайтаран хаалыах. Саат дии!

– Кэбис, доҕоор, инньэ эрэ диэмэ. Куттана, сэрэхэчийэ сылдьыах кэриэтин олох да сүүрдүбэтэх көнө. Ат атаҕа билиэ буоллаҕа. Баат биэрбэтэҕинэ: ат оҕуннаҕына, сүүрдээччитин бырахтаҕына, халыйдаҕына, ол туһа туспа.

– Эн атыҥ төһө эрийистэ? Адьас кыратык эмэ тутуһан көрбөтө дуу?

– Мин атым Чылбыаны кытта биэрэстэ курдук сиргэ илин-кэлин түсүһэн кэлбитэ. Онтон эр ыламмын, икки төгүл киирсэн көрдөҕүм дии.

– Хоччоххой coнoҕoho… Хаһан эрэ истибит курдукпун. Биһиги улууска аҕалан сүүрдүбүтэ буолуо дуо? Тугу эрэ булкуйаары тынным. Бэйи-бэйи…

– Хоччоххой Мэҥэнэн, Амманан, бу Чарааданан сүүрдүбүт курдук саҥарбыта.

– Оччоҕо Боппоойук Уола билэн эрдэҕэ. Мин атым урукку иччитэ.

– Кини ханна олорор? Ыраах дуу, чугас дуу?

– Чугас, мантан хоту үс биэрэстэлээх алааска бааллар.

– Тугу уһатан? Баран кэллэхпит дии. Икки ааттаах аттаах дьон. Хоччоххойунан барабыт дуу, Халланан дуу? Чэ, эн тал.

– Олус киэһэрбэтэ дуо? Утуйа сытар киһини сүпсүгүрдэн.

– Утуйдун, доҕор. Хата, ат сүүрүүтүн иһиттэҕинэ, үөһэ тэстиэ. Ат сүүрдүөн дэлэ баҕараахтыыра буолуой? Чэ, Хоччоххойбун көлүйэ таҕыстым.

Охоноон кыаһаан сирэйдээх, омуннурбут-төлөннүрбүт, өрүсүһэн эрэр курдук саҥарбыт-иҥэрбит киһи этэ. Кини туту эмэ гыныан санаата да, ону уһатары-кэҥэтэри сөбүлээбэт үгэстээҕэ. Көрүөх бэтэрээ өттүгэр таһырдьаттан төттөрү баадаллан киирбитэ уонна эгди-дэгди туттан: «Ат бэлэм», – диэбитэ. Уораан эмиэ таҥнан, күүтэ олороро. Кинилэр саҥата суох таһырдьа диэки дьогдьорус гынан хаалбыттара. «Аата, үчүгэй харбыалаһыы!» – диэн Ньургуйаана мөҕүттүбүтэ буолбута. Кини хаһан даҕаны утарылаһар, кэргэнигэр ону-маны хааххайдаһар диэни билбэт этэ.

Дьагдьайбыт ат сэргэттэн омуннаахтык хоҥнубута. Мохсоҕоллоох алааһын устатыгар туйаҕын тыаһа анньыынан мууһу кэһэр курдук аҕыйахтык чыбыйаат сүтэ охсубута. Тыа устун айаннаабыттара. Барыамахха бэриһэн турар мастар элэҥнэспиттэрэ. Охоноон дэбдэйэн, атын соруйан ахсымнык ыытара. Сыарҕа итиннэ-манна төҥүргэскэ тиийэн саайыллыах курдуга… Сотору ohox үөлэһиттэн кыымнар ирбинньиктэһэн көстүбүттэрэ.

Боппоойук Уола хата утуйа илик этэ. Кини улаханнык сэҥээрбитэ. Сотору-сотору көмүлүөк ohoҕop мас быраҕан, үөттүрэҕинэн булкуйан, күөдьүтэн биэрэрэ.

– Сэрии иннинэ этэ. Хоччоххой Намтан тахсан, биһиги Халлабытын кытта сүүрдүбүтэ. Булгунньахтаах сайылыкка сүүрдүбүппүт. Онно Халлабыт Элэмэһэ тулуппатаҕа. Онтон абаран, Хоччоххой атын атыылаатаҕа. Ол эйиэхэ тиксибит эбит дии. Эн атыҥ Чылбыаны кытта биэрэстэ сиргэ тардыаласпыт буоллаҕына, Халланы киллэрэн көрүөххэ сөп эбит, – диэн Боппоойук Уола кэпсэтиини түмүктээбитэ.

Кинилэр сарсыҥҥы күнү ааспакка, Хомпоруунускайга киирэн, санааны этэн көрөргө, өскө кэпсэтии табылыннаҕына, аттары иккиэннэрин бииргэ баайарга, атахтарын билэргэ сүбэлэспиттэрэ. Уорааннаах Охоноон атахтара сири билбэт гына үөрбүттэрэ. Кинилэр туохтан итиччэ үөрбүттэрин бэйэлэрэ да быһаарбатахтара.

***

Сарсыарда үөл-дьүөл буолуута Уорааннаах Охоноон сулбу-халбы хомунан, икки ааттаах аттарын көлүнэн Чараадаҕа – улуус киинигэр айаннаабыттара. Күлүмэх айан этэ. Аттар кыдьыгыра-кыдьыгыра өрө харбаһыах курдуктара, түөрт түөрэм туйахтара элэҥнэһэн иһэллэрэ.

Кинилэр аара нэһилиэк Сэбиэтин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлигэр таарыйбыттара. Бэрэссэдээтэл Уорааннаах Охоноон тугу этэллэрин болҕойон истибитэ, ханна эрэ ыраах дууһатын түгэҕэр ат сүүрдүүтүн сөбүлүүрэ биллэрэ. Ол эрээри кэтэмэҕэйдээбитэ, онно-манна кыбыллыам диэн сэрэхэчийбитэ. Кини саҥа былаас былыргы оонньууну-көрү сөбүлүүрүн-сөбүлээбэтин билбэт этэ. Онон икки саары икки ардынан эппитэ:

– Хомпоруунускайга бараргыт сөп, мин ону боппоппун. Ат сүүрдүүтэ былыр-былыргыттан саха абылаппыт оонньуута буоллаҕа. Tөhө да баайдар тэрийдэллэр… Ол гынан баран, мин эйиэхэ илиибиттэн сурук биэрэртэн туттунабын. Баайдар саататынар оонньууларын көбүтээччинэн аатырыахпын баҕарбаппын. Үөһээҥҥи суут бэйэтэ быһаардын. Мин нэһилиэкпэр онно-манна уоран, ат сүүрдэллэрин билбэтэҕэ-көрбөтөҕө буола сылдьарым да сөп. Оо, дьэ киһини уган биэриэх бөтөстөргүт…

Уорааннаах Охоноон сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбиспиттэрэ, ол кэннэ тугу да саҥарбатахтара. Таһырдьа тахсан баран, Уораан:

– Доҕоор, киһини туохха-туохха сөрөөн эрэриҥ буолла? Мин төнүннэхпинэ, хайдаҕый? Эн бэйэҥ кэпсэтэн көр. Кэлин биллэрээр, – диэбитэ.

Охоноон саараҥнаабатаҕа, Уорааны күөйэ-хаайа этэн кэбиспитэ:

– Бу да киһи тылын, доҕор! Дугдуруй да, сутурҕалаа. Ол бэйэ баҕатын эппиккэ туох буруй баар үhү? Хомпоруунускай хайыа үhү? Чэ, саарбахтаама. Хата ыл бастаа.

Уораан саҥата суох атын илин диэки, килэдийэн барар харалҕан айан суолун диэки, салайбыта. Сыарҕалар сыыгыныы, кыыкыныы, салгымтыалаах биир күдьүс ырыаны ыллаабыттара. Сир-дойду маҥан куобах суорҕанын саптан сытара. Ол хайдах эрэ сир-дойду барахсан кыһыҥҥы уһун уутун утуйбутун санатара. Аттар таныыларыттан туман бургучуйара. Өр-өтөр буолбатаҕа, Чараада киэҥ нэлэмэн, аатырар хатыҥ чараҥнара кэлитэлээбиттэрэ. Дэриэбинэ чугаһаабыта.

Уораан дэриэбинэ үрдүгэр атын тохтоппута. Охоноон эмиэ сыарҕатыттан түспүтэ.

– Охоноон, – диэбитэ Уораан. – Хомпоруунускайга эн тыл көтөҕөн көрөрүҥ дуу? Мин хайдах эрэ саллабын ээ.

– Сүүрүк аттаах киһи, эн, кэпсэт. Мин көннөрү тылбай-өспөй буолуом. Мин аҕай буоллахпына, бу тоҕо куодарыстаҕай диэн араастаан саныаҕа. Мин кинини билэрин билэбин гынан баран… Чэ, ити хааллын. Ханныгын да иһин, иккиэн биир балтаҥалар буоллахпыт.

– Чэ, буоллун. Синэ биир. Мин да аан аһан көрүүм. Охсон-тэбэн ыытар үhүө?

Кинилэр ханна да таарыйбакка эрэ улуус ситэриилээх кэмитиэтин дьиэтигэр өрө мэҥитэн тиийбиттэрэ. Дьолго, Хомпоруунускай баар буолан биэрбитэ.

Суруксута биһиги дьоммут кимнээхтэрин, хантан сылдьалларын, туох наадалаахтарын сураспыта итиэннэ: «Күүтэ түһүҥ!» – диэт кэбиниэт иһигэр «дьылыс» гынан хаалбыта. Уорааннаах Охоноон симиттэллэрэ, долгуйаллара. Уораан нэк бэргэһэтин биир кэм имитэ, убахтыы олорбута. Ол быыһыгар: «Өмүрэх курдук, бору-бостуой кэлэммин. Эмиэ тугум аат былдьаһыытай?! Икки улуус буола-буола», — диэн кэмсинэрэ да, таһыгар быктарбат этэ.

– Баһаалыста, киириҥ!

Маҥнай Уорааннаах Охоноон хайыах баҕайыный диэххэ айылаах дугдуруҥнаһа турбуттара. Онтон Охоноон Уорааны көхсүттэн үтэйбитэ. Уораан аан тутааҕыттан харбаат да, өрүһүспүт курдук иһирдьэ дьулуруйбута. Охоноон кинини батыспыта. Биэ кулунчугун курдук.

Хомпоруунускай утары хааман кэлэн, илии тутуһан дорооболоспута. Ыалдьыттарын ыксатыгар олордубута. Хайдах эрэ өтөрүтэ-батарыта көрөр курдуга.

– Туох наадалааххыт? Эһиги бу туохха суксурустугут икки нэһилиэк ааттааҕа? Уораан, төһө бэрт олоруу? Били Элэмэспит хайдах турар? Охоноон, бу Уораанныын хаһааҥҥыттан билсэҕит? – Хомпоруунускай саҥардар бокуой биэрбэккэ, боппуруоһу үрүт-үрдүгэр кут да симбуолбута.

–Мин дуо? Мин… – Уораан көхсүн этиппэхтээбитэ. – Олоруу дуо? Олоруу кэминэн. Элэмэс дуо? Элэмэс үчүгэй.

–Дуо да дуо буолан түһэҥҥин. Тоҕо-хоро, кудулуччу кэпсиэххин, – Хомпоруунускай Уорааны өссө симитиннэрбитэ.

Ол эрээри Уораан хайдах эрэ холкутуйарга, көхсө кэҥииргэ дылы буолбута.

–Таба дуу, сыыһа дуу билбэтим. Caҥa былаас ат сүүрүүтүн хайыыра буолла? Элэмэһим атаҕа биллибэккэ, кырдьан таах хаалаары гынна.

–Ээ, наадаҕытын дьэ сэрэйдим. Биири этэбин: сэбиэскэй былаас норуот былыр-былыргыттан кэрэхсээбит оонньуутун-көрүн боппот. Хата төттөрүтүн ону сайыннарарга, дьиҥнээх норуот оонньуута оҥорорго кыһанар. Ол оонньууттан ким эмэ барыстаныа, xapaҥa ньыманан хармаанын хаҥатыныа суохтаах.

–Ол аата ат сүүрүүтэ көҥүл дуо?

–Көҥүл. Эһиги саамай сөптөөх боппуруоһунан миэхэ киирбиккит. Быһаччы этиҥ: туох санаалааххыт?

– Биһиги Халлабыт Элэмэһин Талбалар аатырар Чылбыаннарын кытта сүүрдүөхпүтүн баҕарабыт. Ону эйигиттэн көҥүллэтээри, эйигинэн кэпсэтиннэрээри кэллибит.

– Үчүгэй. Бүгүн Талбалары кытта сибээстэһиэм. Убайым Охоноон ол иһин эйигин кытта куодарыспыт эбит, – дии-дии Хомпоруунускай күлбүтэ, сирэйдиин-харахтыын сырдаабыта, Охоноону кэлэн санныга таптайбыта, онтон чаһыытын көрөн баран эппитэ: – Күнүскү аһылык буолбут. Чэйиҥ, миэхэ барыаҕыҥ. Кэпсэтиибитин онно салгыахпыт.

Кинилэр дьиэттэн тахсан, ат сыарҕатыгар олорон, кырдал устун илин диэки сиэллэрбиттэрэ. Хомпоруунускай Охоноон сыарҕатыгар олорбута.

– Үрүҥнэр суоластар, – диэн Хомпоруунускай эмискэ хабырынан эрэр курдук саҥарбыта, – оскуоланы, балыыһаны уоттааннар, түбүк бөҕөҕө түһэрдилэр. Дьэ ол оскуолаҕа, балыыһаҕа тоҕо өстүйдүлэр?! Ыттар баара! Итиэннэ көҥүл, норуот былааһа диэн айахтара хайдыаҕынан хаһыытыахтара.

– Сүрдээх аймааһын буолан ааста, – диэн Охоноон кэпсэтии сүнньүн уларытаары, түмүктүүрдүү тыл кыбыппыта. – Үрүҥнэр дьон баар-суох аттарын хомуйан ылан бараннар, ханна гыммыттара буолла? Элбэх ат, көлө сайҕанна.

– Өймөкөөҥҥө таһааран, түүлээххэ эргиппиттэр! – Хомпоруунускай эмиэ абаккарбыта.

Кинилэр намыһах нуучча дьиэтигэр киирбиттэрэ. Сылабаар оргуйан, үрүҥ паарынан «сир-сир» тыына турар. Дьиэлээх киһи кэргэнэ остуолу тардан, бэлэмнээн баран, бэйэтэ, ханна эрэ барбыт быһыылааҕа, cyоҕa.

Ыалдьыттар дьиэни эргиччи одууласпыттара да, киһи xapaҕa хатанар биир да малын көрбөтөхтөрө. Улуус ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ утуйар оронуттан, аһыыр остуолуттан уонна таҥнар таҥаһыттан ураты атын баайа cyoҕa. Кини саамай улахан дуоһуйууну үлэттэн эрэ ылара.

Yhүөн хойуу үүттээх барбыт чэйи сыпсырыйан иһэ-иһэ, санааларын ат сүүрдүүтүн тула холбообуттара.

–Чылбыаны кытта эрийсиэхпит дуо? Аны тылланан баран, хотторон саат буолуо. Кыайтарыахпыт да, ол саабыланан баскытын «лэс» гыннарыам!– диэбитэ Хомпоруунускай уонна истиэнэҕэ ыйанан турар саабылатын диэки ытыһын нэлэс гыннарбыта.

– Айыкка! – диэн Охоноон Хомпоруунускайы уруккуттан билэр киһи быһыытынан эйэҕэстик хардарбыта. – Эрийсээ инибит. Халла Элэмэһин биһигиннээҕэр ордук эн билэн эрдэҕиҥ. Сааһыран эрэр да, соччо хаала илик буолуо. Арай били сырыыта таайдаҕына…

– Дьэ, кырдьык, баламат сырыылар этилэр! – диэн Хомпоруунускай ахтыытын саҕалаабыта. – Дэлэбинэ киһи да, көлө да тулуйбат үлүгэрэ. Халла Элэмэһэ сылайар сындааһына суох, сылгыттан уратылаах сылгы. Муҥурун булларбатаҕа. Икки сыл илдьэ сылдьыбытым. Араас быһылааннарга түбэһэрбит да, син мүччү-хаччы туттаран ордон иһэрбит. Ол барыта атым үтүөтүнэн. Биирдэ икки алаас билиитинэн тумустаан киирбит тыаны быһа түһэн иһэн, тоһуурга түбэстибит. Төрдүөбүт. Эмискэ саалар тыастара өрүтэ хабылыннылар. Кулгаахпынан буулдьа чуһуурда. Атым иннин хоту түһэн кэбистэ. Доҕотторбун сиэтилэр быһыылаах. Кэннибин хайыһан көрбүтүм: уонча аттаах киһи эккирэтэн мэҥитэн иһэллэр. Киллэм хонуу. Балачча тэйбиппин. Өлүү түбэлтэлээх диэбиккэ дылы, атым көнтөһүн мүччү туппуппун, атым ону үктээн умса хоруйда, мин эһиллэн хааллым. Бүттэҕим дии санаа. Элэмэһим туран баран ойо турда. Уйуһурбут сылгы хайыай?! Ытыһан өлүөххэ. Билиэн эрэ бэринимиэххэ. Син биир муҥнаан-сордоон, иҥиирбин сыыйталаан өлөрүөхтэрэ, ол кэриэтин тиһэх чыпчылҕан гранатанан бэйэни-бэйэ дэлби тэптэриннэххэ. Итинник санаалар төбөбөр күлүм гыналлар. Аттаахтар бу туллараҥнатан чугаһаатылар. Уҥуоҕум хамсаабыта бэрт, хаста да ыттым, тугу да таппаппын.

Онтон быыс булан кэннибин эргиллэн көрбүтүм: атым туохтан эрэ сиргэнэн кулахачыҥныы аҕай сылдьар эбит. Аппар ыстаныахпын бандьыыттар: «Бэрин, бэрин!» – диэн хаһыытаһа-хаһыытаһа, хаҥкычахтанан аҕай иһэллэр. Ыкса кэлиилэрин саҕана били бэлэмнэммит гранатабын элит. Дьонум үрэл-сарал буола түстүлэр. Ити аймалҕанынан туһанан атым диэки ыстанным. Атым куотан ойбохтоон иһэн тэһиинэ туох эрэ маска иилистэн иҥнэн хаалбыт этэ. Ыксаабыт киһи мөхсө сылдьар аты уостуганыттан харбаан ыллым да, тэһиинин саабылабынан быһа охсобун. Саҥардыы аппар «хап» гынааппын кытта, буулдьа тыаһа иһиирэ түстэ. Мин буоллаҕына аппын инним хоту харса суох түһэрэн кэбистим. Бандьыыттар ыһыытыы-ыһыытыы, саана, эккирэтэ сатаан бараннар, ситиэ суохтарын билэннэр хааллылар. Ити курдук Элэмэһим биир өлүүттэн өрүһүйэн турар…

Ньукуолускай сэриитигэр ынырык этэ. Өстөөх ытыһа сатаан баран, ат үрдүгэр түһэн куотарга барда. Биһиги эккирэттибит. Мин атым уһулуччу түһэн, эмискэ бандьыыттар быыстарыгар буолан хааллым. Саабыланан кэрдиһии буолла. Кыл мүччү төлө көттүм. Үрүҥнэр миигин эккирэтэ барбатылар. Онтон эмиэ ситэн, сабыта баттастым. Онно этэ дии, Семенов офицер атынан сүүрдэн куотан иһэн, кэргэнин ат үрдүттэн кытаахтаан ылан куоппута. Дьэ онно кини куоппут туһаайыытынан Халла Элэмэһэ биһикки түбэспиппит буоллар, бука, атыны көрдөрүөхпүт эбитэ ини…

Бэйи, чэ, ити сэрии хааллын. Баҕар, киэһэ наҕылыччы ситэриэхпит. Эһиги манна хоноҕут, ханна да ыыппаппын. Онон бүтэр. Дьэ, итиэннэ биири өйдөөҥ: Талбалары кытта оонньуур буоллубут да, ханнык да албын-түөкэй, таҥнарсыы, сүүлүктээһин суох буолуохтаах. Барыта чиэһинэйэ, көнөтө наада. Инникитин оонньууга оннук акылаат ууруохтаахпыт. Ити биирэ. Иккиһинэн, Чараада улууһун аатын, кини дьоһун сураҕын үрдүктүк тутуохтаахпыт. Бу сүүрдүүнү төһө тэриллиилээхтик, үчүгэйдик ыытабыт да, ол саха оонньуута сайдарыгар мэктиэ буолуохтаах. Республика бүттүүнэ кэтээн көрүөҕэ.

– Оннук, оннук! – диэн Уорааннаах Охоноон сөбүлээн тоҥхоҥноспуттара.

– Чэ, инникитин сүбэлэһэн иһиэхпит. Боппоойук Уолун курдуктары ат баайыытыгар чугаһатыахпыт суоҕа. Кини урут да таҥнаран, дьону алдьаппыта сөп.

Уораан соһуйбута. Хомпоруунускай барытын хантан итигирдик билэрий? Оттон кинилэр буоллахтарына, хайыы-үйэҕэ өрө мэҥиһэн Боппоойук Уолун кытта сүбэлэһэ охсубуттара, бэйэлэригэр тардыбыттара. Аны кинини туох эмэ сылтаҕынан тэйитиэххэ наада. Дьэ, итигирдик, өскө-сааска барар быаҕа киирэн биэрэн иһэллэр. Уорааны араас санаалар эрийбиттэрэ.

– Аттаргытын көрөн-истэн аһатыҥ, мин бардым. Киэһэ Талбалар туох дииллэрин билиэхпит, – диэт Хомпоруунускай тахсан барбыта.

Уорааннаах Охоноон күүппүт санааларыгар күн уһуна сүрдээх этэ. Сээбэҥнииллэрэ. Талбалар сөбүлэһиэхтэрэ дуо? Хомпоруунускай тоҕо хойутаата? Күн аайы маннык хойукка диэри үлэлиирэ буолуо дуо? Ол эрээри кинилэр бииртэн үөрэллэрэ: ол Хомпоруунускай ат сүүрдүүтүн сөбүлээбититтэн, бопсубатаҕыттан. Боппуруос араастаан ханалыйан, тиэрэ көрөн тахсыан эмиэ сөп этэ.

Ыкса киэйэ Хомпоруунускай бартыбыалын кыбыммытынан киирэн кэлбитэ. Кини ыйыстыбыкка дылы тыйыс сирэйигэр киһи тугу эмэни бэлиэтии көрүөх курдук буолбатах этэ. Аккаастаппыта да, сөбүлэппитэ да биллибэт. Атын дьон курдук киирээт да, кэпсээн-ипсээн, тоҕон-ыһан барбат. Киһи кыһыйыах, тааһы уобан сылдьар буоллаҕа. Кэмниэ-кэнэҕэс таҥаһын уларыттан, илиитин суунан эрэ баран бэттэх хоноһолоругар чугаһаабыта.

– Кэтэһэргитигэр кэтэххит көһүйдэ дуу? – Хомпоруунускай ыйыппыта.

– Ээ, суох. Кэпсээммитигэр буолан, киэһэрбитин билбэккэ да хааллыбыт, – диэн Охоноон дьиэлээх киһи санаатын көнньүөрдээри сымыйалаан кубарыппыта. – Хата Талбаларбыт туох диэтилэр? Ону истэ охсуохха.

– Талбалар үөрүүнэн сөбүлэстилэр. Өссө хотторуоххут диэн үтүөнү санаан сэрэтэллэр. Аны саас муус устарга икки улуус ыпсыытыгар, Талбалар сирдэригэр, Кыйыгырга оонньуурга дэһистибит. Түөрт биэрэстэ сиргэ сүүрдэбит. Өссө Талбалар кутурук ыраастыырга биэс саһаан сири манна биэрэргэ сөбүлэһэллэр. Дьэ, дьыала итинник.

– Талбалар аттарыгар эрэнэллэр да эбит, – диэн баран Охоноон үөһэ тыыммыта.

– Ол иһин итиччэ улгумнук сөбүлэһэ охсоллор. Дьэ онон, Уораан, мантан инньэ бэйэҥ даҕаны, Элэмэһиҥ даҕаны улуус салалтатыгар бас бэринэҕит. Сарсын хамыыһыйа тэрийиэхпит. Өстүбэһи, олунньу 20 күнүгэр икки улуус быыһыгар аттарбытын илдьэн, сирэй-харах көрүһүннэрэбит уонна улуустар биэстии акка сакалаат тутуhyox тустаахпыт. Күрэхтэһии тыҥааһынын күүһүрдээри итинник дьаһайдыбыт.

– Көннөрү дьон уксарын көҥүллүүгүт дуо? – Уораан биир мунаахсыйар боппуруоһун дьэҥкэрдиэн санаабыта.

–Оонньуу туох да үөнэ-көйүүрэ суох барыахтаах. Ол быһыытынан норуот үйэ-саас тухары биһирээбит үтүө үгэһин кэспэккэ, онон уксууну көнүллүүргэ сүбэлэстибит. Дьэ, онтон туох тахсар? Көрөн-билэн иһиэхпит…

Уораан иһигэр Хомпоруунускай бассабыыгы хайгыы, кини өйүн сөҕө-махтайа олорбута. «Бассабыыктар чахчы үчүгэй дьоннор эбит» дии санаабыта.

Хомпоруунускай балачча өр саҥата суох сөҥөн олорбута. Кини тугу эрэ толкуйдуура. Хоноһолор кини өссө тугу этэрин кэтэһэн, саҥата суох быкыллан олорбуттара.

– Ити оонньуубут, – диэбитэ кэмниэ-кэнэҕэс Хомпоруунускай, – икки улуус атааннаһыытыгар, бэрт былдьаһыытыгар, өскө-сааска кубулуйбатар үчүгэй этэ. Оннукка тиийбэтэҕинэ сатанар. Дьэ, доҕоттоор, онон 1927 сыл муус устар 20 күнүн күүтэбит. Ити күҥнэ Чараадалар өрөгөйдүүллэрин курдук кичэллээхтик бэлэмнэниэххэ наада. Бэйэ улууһун аатын үрдүктүк тутуохха!

Уорааннаах Охоноон сөбүлэһэн, саҥата суох тонхох-тоҥхох гыммыттара. Түүн ырааппыта. Ол эрээри ат сүүрүүтүнэн абылаппыт үс киһи утуйа охсуохтарын баҕарбатахтара. Ат уонна ат сүүрдүүтүн туһунан ханнык эмэ кыра да тыл кинилэргэ күндү этэ.

***

Уорааннаах Охоноон аттарын баайан хатаран барбыттара. Ити туһугар мындыр идэ. Ат баайыытын кистэлэҥин Охоноон билэрэ, оттон Уораан көмө, илии-атах буолара. Боппоойук Уола кэлэн, сыста, илин-кэлин түһэ сатаабыта да, чугаһаппатахтара, киниэхэ адьас да кыһаммат курдуктара. Онон Боппоойук Уола куомуннаһыа суоҕун билэн, тугу да эппэккэ, хаста да саҥата суох төннүбүтэ.

«Аккыт да сааһырда, хоттордоргут үөрүөм этэ» дии санаабыта абаккаран.

Аны ат сүүрдээччини булуохха наада этэ. Урукку өттүгэр ат сүүрдэ сылдьыбыт уолаттартан сүүмэрдээн көрбүттэрэ. Барыта баҕарбыт курдук табыллан испэтэҕэ. Сорох оҕо улаатан, ыйааһына ыараан хаалбыт буолбута. Атыны төрөппүттэрэ көҥүллээбэтэхтэрэ. «Кэбис, икки улуус күрэхтэһиитэ манан аҕай буолбатах, ат кыайтаран, эҥин-дьүһүн таҕыстаҕына, дьон тыла хонуо. Ону уйар биллибэт. Атын оҕото булунуҥ», – дэһэллэрэ. Көлбөрүтүнүөх диэтэххэ төрүөт көстөн иһэрэ.

Хата, Чочууда алааска олохтоох Уорааннар ыаллара уол Туллай улгумнук сөбүлэспитэ. Ийэтэ-аҕата буойсан көрбүттэрин ылымматаҕа. Дьоно сытыары-сымнаҕас буоланнар, моһуйса барбатахтара. Аҕата ыксаан: «Күтүр, чэ, хайа да үөдэҥҥэ түс», — диэбитэ, онон бүппүтэ.

Туллай уон биир саастааҕа, үhүc кылааска үөрэнэрэ. Оскуолатыгар, биэс биэрэстэ сиргэ, кэлэ-бара сэлиинэн бэдьэһэ сылдьара. Yc мас бүтэй үрдүнэн моҕотой курдук сүүрэн куйугураһара. Арыт тиит чыпчаалыгар тахсан, кэҕэлии олорор буолара. Сайын oҕyhy миинэн баран, сырыһыннарарын таптыыра. Oҕyc мөгөчүк буолан, онуоха эбии дьөлүтэ кэйдэххэ, өрүтэ ыстаҥалаан, хайа да бэйэлээх киһини үрдүгэр көрөөччүтэ суох. Туллай да оҕустан элбэхтик охтубута. Оннооҕор биирдэ oҕyc орулуу түһэн баран, өрө тэбээт, мунньаҕыс гынаат, буулдьалыы ыстаммытыгар Туллай оҕус моонньугар түспүтэ, oҕyc буоллаҕына, эбии сиргэнэн төбөтүнэн илгиэлэнэн, муоһунан арыычча Туллайы улаханнык дэҥнии сыспыттааҕа. Туллай этин ыарыыта аастар эрэ, ону умнан кэбиһэрэ.

– Дьэ, иһиттэн кыдьыктаах oҕo, туохха-туохха түбэһэн иһэр, – диэн ийэтэ сэрэтэр икки, мөҕөр икки ардынан кыйаханан көрөрө да, Туллай ону истиэх бэйэлээх буолбатах этэ.

Уорааннаах Охоноон Туллайы Мохсоҕоллоох алааска көһөрөн аҕалбыттара. Бу алаас оскуолаттан чутас этэ. Ол үрдүнэн аны Туллайы оскуолаҕа ат сыарҕатынан аҕалар, илдьэр буолбуттара. Бииргэ үөрэнэр оҕолоро ону көрө-көрө:

–Оо, кинээс кэллэ! Кинээс Туллай куучара, дьэ, багдайан улахан киһи! – диэн хаадьы гыналлара.Охоноон, кырдьык да, бөдөҥ-садаҥ киһи этэ. Үксүн кини Туллайы оскуолаҕа таскайдыыра. Уораан дьиэтин үлэтэ үгүс буолан соло булбат этэ.

Туллай аты хайдах баайалларын сыныйа көрө сылдьыбыта. Сүүрүк ат аһыыра, уулуура, сүһүөҕүн тэнитэн хаамыыта – барыта кытаанах быраабылаҕа олоҕурара. Элэмэстээх Хоччоххой соноҕостору бииргэ баайбыттара, үрдүлэригэр от ботону ууран баран, хаптаһын сарайга бааллыбыт холумунан-дьириминэн истэрин ыбылы тартараллара. Киэһэ-сарсыарда акка холбонон уһуннук хаамтаран дибдитэллэрэ. Түүлэрин-өҥнөрүн хас күн ахсын кылбаарыччы тарыыллара. Сотору сүүрүктэр быһыылара таһаалара тупсан, муостан чочуллан оноһуллубут курдук буолбуттара.

Биир өрөбүл күн аттар хоннохторун аһыахха дэһиспиттэрэ. Туллай аан маҥнай улахан сүүрүк үрдүгэр хардааччы курдук хатаныахтааҕа. Кини Халла Элэмэһиниин бодоруһан, бэйэ-бэйэлэрин мэлдьи эҕэрдэлэһэ көрсөллөрө. Туллай Элэмэһи моонньуттан таптайара. Оттон Элэмэс кинини иҥэрсийэ, арыт кистээн дьырылатан көрсөрө…

–Туллай, ичигэстик таҥын. Бу тымныыга ат салгына сүрдээх буолуоҕа, – диэн сүбэлээбиттэрэ ат баайааччылар.

Туллай талымастаан таҥнар оннук элбэх таҥаһа да cyoҕa. Сылгы көхсө этэрбэһин, куобах истээх сонун, нэк бэргэһэтин кэппитэ. Алларанан аргыйбатын диэн бору богдоччу иһин түгэҕинэн тирбэҕэнэн ыга тардынан, курдуу бааммыт этэ.

Эдэр сүүрдээччи Туллай сээбэҥниирэ, долгуйара. Ол сөп ээ. Аты сүүрдүү сатабылы эрэйэрэ, ат төһө кыахтаах иһэрин эндэппэккэ билии наада этэ. Сыныйан биллэххэ-көрдөххө, ат көхсүн тыаһа, тыынара, кутуругун, кулгааҕын хайдах туттубута кини төһө холкутун дуу, эбэтэр күүһэ-күдэҕэ эстибитин дуу кэрэһилээн биэрэллэрэ. Тэҥ атахтаах сылгыны, самыытыгар олордон, ыгылытан уҥарар ньыма эмиэ баар. Чигди суолга эбэтэр буордаах күдэрик суолга ат кэнниттэн тэйиччи coҕyc тутан иһэр эмиэ сатаммат. Бастакы ат иһэҕэ кэнники ат сирэйигэр-xapaҕap тибиллэр эбэтэр буор-сыыс таныытыгар туолан тыынын кылгатар. Аты кымньыылааһын, чупчуруйуу, киксэрии ат төһө кыахтаах иһэриттэн, биэтэк төһө ырааҕыттан-чугаһыттан, быһата быһыыга-майгыга сөп түбэһиннэриллэн оноһуллуохтаах. Хас күн ахсын Охоноон Туллайга аты сүүрдүү ис кистэлэҥнэрин кэпсиир, эппитин хос-хос такайар…

Биэрэстэ сиргэ сүүрдүбүттэрэ. Маҥнай Туллай Элэмэһи сүүрдэр буолбута. Көтөҕөн ылан кинини ат үрдүгэр олордоот: «Хайа, бэлэмҥин дуо?» – диэн ыйыппыттара, Туллай сүрэҕэ бып-быллыгырас этэ, ат үрдүгэр чөкчөллөн олорон: «Ээх», – диэбитэ. Ити тылы эрэ истээри, бэлэм турбут дьон: «Бардыбыт!» – диэт, ат тэһиинин төлө ыһыктыбыттара. Үөрүйэхтээх ат иннин диэки туһунэн кэбиспитэ. Туллайбуоллаҕына, «һук» диэн соһуйбутунан кэннин диэки сулбурус гынан иһэн, арыычча атын сиэлиттэн харбаан хаалбыта. Атын ойоҕоһун быччыҥнара күүрэн, дүлүҥ үрдүгэр олорон иһэр курдуга. Икки кулгааҕынан тыал сирилиирэ, хараҕын уута cap түспүтэ. Ол эрээри кэннин хайыһан көрбүтэ. Атын түөрэм-үктэл туйахтарыттан хаар-муус өрө ыһылла иһэрэ. Кини бу сырыыга дъаалатынан сүүрдүөхтээх. Элэмэс ону билэр курдук, наһаа өрө харбаспатар.

Уолчаан Хоччоххой соноҕоһун сүүрдэригэр бастакытын курдук ыгылыйбатаҕа. Аты сүүрдүүoҕyhy сүүрдүү курдук буолбатах. Аттан киһи охтумтуота суох.

Уораан да, Охоноон да Туллайтан астыммыттара. Арай Охоноон:

–Тоойуом, аты сүүрдэргэр умса хаптайар буол, оччоҕо салгыны ат хайытарыгар да, бэйэҕэр да чэпчэки буолуо, – диэн сүбэлээбитэ.

Элэмэһэ бу сырыыга сүүрүүтүттэн Уораан астымматаҕа. Кини олунньуга били үлэхтээх сиргэ икки улуус аты сүүрдээччилэрин көрсүһүүлэригэр сылдьан, Чылбыаны бэркэ хайҕаан саллан кэлбитэ. Ол барахсан көрөн-истэн тэрбэлдьитэн, биир сиргэ таба үктэммэккэ, өрө ходьоҥолоон ат аххан оҕото этэ. Уораан урут ат сүүрдүбэтэх, кими да кытта туохха да күрэхтэспэтэх буолан, улаханнык саллара. Кини: «Бору-бостуой Охоноон угаайылаах тылыгар киирэммин… Атым хоттордоҕуна, дьэ, алдьархай!» – диэн иһигэр кэмсинэн-кэбиринэн ылара.

Атын дьон кэлэн ат олугун мээрэйдиэхтэрэ диэннэр, ат сүүрдүбүт сирдэрин ат суола туспа ырылыйан хаалбат гына, атын аттарынан тоҕо кэстэрэллэрэ. Дьиҥэр, ол улахан суолтата да суох этэ. Tөhөда киэҥ олуктаах cүүрүк хомуура бытаан буоллаҕына, кыра олуктаах түргэн хомуурдаах сүүрүккэ хотторуон эмиэ сөп.

Икки улуус ат сүүрдэргэ кэпсэтиитэ сири-дойдуну тилийэ көппүтэ. Турардыын-турбаттыын бары сэргэҥнэспиттэрэ. Араас тиэрэ-маары тыл, дьону бутуйар сурах садьык сири аннынан элбэхтик тарҕаммыта. Ону бопсор кыах cyoҕa. Талбалар бэйэлэрин Чылбыаннарын сүүрдэн-көтүтэн, дэбдэтэн кэпсииллэрэ.

–Көтөр кыната суох, сиринэн барар сылгы буоллаҕына Чараадалар аттарын бүк кыайар инибит, – диэн Талбалар эрэмньилээхтик аһаҕастык саҥараллара. Кырдьыга да, Чылбыан бэйэтин иннигэр атахтааҕы түһэрэ илигэ.

Күүттэриилээх күн чугаһаан испитэ. Аттар атахтарын билээри, икки улууһунан чуҥнааччылар сыбыытаспыттара. Уорааннаах чып кистэлэҥинэн арыт халлаан суһуктуйа сырдыыта, арыт ханнык эмэ чиэски алааска, арыт дьону үктэтэн, күрүлүүр күнүс аттарын боруобалыыллара. Сыыйа сүүрдэр сирдэрин ыраатыннаран испиттэрэ. Биир биэрэстэттэн саҕалаан, түөрт биэрэстэҕэ тириэрдибиттэрэ. Улуустан ат сүүрдүүтун тэрийэр хамыыһыйа чилиэннэрэ сотору-сотору кэлэн көрөн бараллара. Бадаҕа, кинилэр бэлэмнэнии хайдах барарын Хомпоруунускайга дакылааттаан иһэр быһыылаахтара.

Биирдэ Охоноон төрөөбүт нэһилиэгэр баран Хоччоххойу уруккуттан сүүрдэр биир уолу аҕалбыта. Улуус кииниттэн Хомпоруунускайдаах хаһыа да буолан кэлбиттэрэ. Мохсоҕоллоох алаас киһи саҥатынан, ат кистээһининэн эймэҥнэс буола түспүтэ.

Сарсыныгар Халла Элэмэһэ икки, Хоччоххой соноҕoho иккини Ныытырык сайылыкка сүүрдэргэ сүбэлэспиттэрэ.

Киэһэ аттары көрө-истэ сылдьан, Охоноон Туллайы туора ыҥыран ылан кулгааҕар сибигинэйбитэ:

–Сарсын Элэмэс Хоччоххойу наһаа ырааҕынан куотаары гыннаҕына тутан көрөөр. Талбаларга иһиллэн хааллаҕына, Талбалар хайдыһа сылдьыахтара. Ат атаҕа төһө дириҥин дьоҥҥо биллэрбэт куолу.

Туллай: «Сөп», – диэбитэ гынан баран, Охоноону итэҕэйбэтэҕэ. Охоноон, ханныга да буолтун иһин туспа нэһилиэк киһитэ эбээт! Кини бэйэтэ саарбахтааһынын Уорааҥҥа уонна Хомпоруунускайга кэпсээбитэ. Кинилэр: «Биһиги бары итинник сүбэлэспиппит», – дэспиттэрэ.

–Маладьыас, дьон ол-бу тылыгар киириммэт буол,– диэн Хомпоруунускай уолу хайҕаабыта.

Сарсыҥҥы күн үүммүтэ. Бэрт ылааҥы, ичигэс күн этэ. Улуус, нэһилиэк салайааччылара, ытык кырдьаҕастар тоҕо сууллан, Ныытырык сайылыкка тиийбиттэрэ. Онно хаары күртэрэн, ат сүүрэр суолун таһаарбыттар этэ. Ат атаҕа ыалдьыа диэн адьас буоругар диэри ылларбатахтар.

Аттары түһэрэ илдьибиттэрэ. Дьон биэтэккэ хаалан, тус-туспа чөмөх буола-буола, наар ат сүүрдүүтүн туһунан күө-дьаа кэпсэтэллэрэ.

– Оо, Халла ЭлэмэҺэ эдэрэ буоллар, киһи саарбахтыа суох этэ, – диир биир сэпсиллибит бытыктаах оҕонньор.

– Сааһынан оччо кырдьаҕас буоллаҕай? Хата сэриигэ алларыйан кэллэ диэтэргин ол сөп буолуо этэ, – диэн атын эдэрчи киһи утарсыбыта.

Кинилэр өссө да мөккүспэхтиэ этилэр да, эмискэ дьон саҥата:

– Аттар түстүлэр! — диэн аймана түспүтэ.

– Оо, адьас тэҥҥэ тардыалаһан иһэллэр!

– Хоччоххой coноҕoho да атахтаах cүөhүэбит!

– Оҕонньор сотору инники чөрбөс гынар ини.

– Хайа бу тугуй, Элэмэс итиччэ эстибитэ буолуо дуо? Тоҕо бастаабат?

– Оҕонньор чорбойдо, аны иннин биэрбэт!..

– Бу киһи тылын, доҕор, чорбойорун чорбойоро биллэр этэ, төһө ыйдаҥалаах кэлэрэ ол билиэ.

– Ким билэр? Баҕар, адьас тутан иһэллэрэ буолуо…

Туллай атын тэһиинин тута coҕyc, кэннин хайыһа-хайыһа, инники испитэ. Кини ата адьас холку буоллаҕына, кэпсэтии быһыытынан икки саһаан ыйдаҥалаах тахсыахтааҕа. Оттон Хоччоххой соноҕоһун туох баар муҥ кыраайынан сүүрдүбүттэрэ, биэтэк чугаһаабытын кэннэ кымньыы тыаһа куһуй да куһуй этэ. Туллай эмиэ кымньыылаабыта буолан, уҥа илиитинэн салгыҥҥа кураанаҕынан дэйбиирдэнэрэ. Ата ол ахсын эбээри гыннаҕына, тэһиинин тарда coҕyc тутара.

Туллай ата биэс хаамыы курдугунан атан, кыайан тахсыбыта. Ырааҕынан мынаарда куотуо диэн эрэммит дьон:

– Хайдах-хайдах баҕайыный? – диэн мунаахсыйаллара.

Дьон ортотуттан Хомпоруунускай уһулуччу тахсыбыта, үрүҥ көмүс быалаах чаһытын түөһүгэр тута сылдьара. Кини илиитин өрө уунан дьону чуумпурдубута уонна тыл эппитэ:

– Табаарыстар, хамыыһыйа Халла Элэмэһин Талбалар Чылбыаннарын кытта сүүрдүөххэ син сөп эбит диэн түмүккэ кэллэ. Онон биэтэк бэйэтэ билиэ. Чэ, онон Кыйыгырга көрсүһүөххэ диэри.

Дьоннор имил-ньимил тарҕаспыттара. Ити сүүрдүүттэн киһи-киһи араас санаалаах барбыта.

Хомпоруунускай ол киэһэ эмиэ Мохсоҕоллооххо хоммута. Кини сарсын, ким да суоҕар, аттары дьиҥнээхтик сүүрдэр, Халла Элэмэһэ төһө кыахтааҕын билэр санаалааҕа. Онон нөҥүө сарсыардатыгар эмиэ Ныытырык сайылыкка барбыттара. Уораан, Охоноон, Хомпоруунускай, Туллай уонна Хоччоххой сүүрдээччитэ.

Биэтэккэ соҕотох Хомпоруунускай эрэ хаалбыта. Уорааннаах Охоноон аттарын түһэрэ барбыттара. Бу сырыыга Туллай атын кыаҕын, ону ааһан бэйэтин сатабылын толору көрдөрүөхтээҕэ.

Аттар түспүттэрэ! Ону Хомпоруунускай халампаас тааһынан таттаран, ытыска уурбут курдук көрө турбута. Маҥнай утаа аттар эгил-тэгил, илин-кэлин тардыалаһа испиттэрэ. Онтон сир ортотун диэки Халла Элэмэһэ хаптас-хаптас гына-гына, буурдаан ойуолаабыта да, биирдэ инники баар буола түспүтэ. Онтон аттар-атан биэтэк чугаһын диэки кымньыыланан, биэс уонча хаамыыны куотан, өрөйөн-чөрөйөн, кулгаахтарын чөрбөҥнөтөн, куотан тахсыбыта. Уорааннаах Охоноон ыраахтан хаҥкычахтатан иһэллэрэ. Кинилэр сүүрдүү түмүгүн билэ охсоору аттарын уу билик буолуохтарыгар диэри үүрэн-түрүйэн аҕалбыттар этэ.

– Билиҥҥитэ сылык үчүгэй, – диэбитэ Хомпоруунускай астыммыттыы. – Чэ, кытаатыҥ. Аттаргытын мантан инньэ кыраҕытык манааҥ. Kyhaҕaн санаалаах дьон тугу барытын оҥоруохтара… Дьэ итиэннэ билигин улуус аатын суолун көмүскүүр киһиэхэ, Туллайга, улуус бэлэҕин туттарабын.

Ньукулай Хомпоруунускай сыарҕатыгар баран, xaahaxтан хостоон таһааран, Туллайга бөрө истээх кыһыл сукуна хомуһуолу туттарбыта. Хомуһуолга «Чараада» диэн улуус аата хара таҥаһынан ырылыччы тигиллэн сылдьара. Аны төбөтүгэр сэбирийбит кыһыл саһыл тириитэ бэргэһэни кэтэрдибитэ. Имигэс буоллун диэн сарыыттан тигиллибит тарбах үтүлүгү биэрбитэ.

– Бу кымньыыны, – диэбитэ Хомпоруунускай үс үөстүү өрүллүбүт быалаах, кэрэ уктаах кымньыыны Туллайга туттара-туттара, – үйэҥ тухары кытаанахтык тута сырыт! Эн биэтэккэ өрүү ити кымньыыгын өрө ууммутунан, кыайан-хотон тахса тураргар баҕарыам этэ…

Туллай атаҕа сири билбэт гына үөрбүтэ. Кини үйэтигэр итинник таҥастары таҥныахтааҕар көрө да илигэ. Долгуйан хаалан тугу да хардарбатаҕа. Хомпоруунускай уолчааны истиҥник, эйэҕэстик кууспаҕалаан ылбыта.

«Оо, кыайбыт киһи ньии, кыайдарбыт!» – дии санаабыта Туллай. Итинник саныы турдаҕына Хомпоруунускай:

– Талбалартан кутурук ыраастааһыныгар биэс саһаан сири манньа ылыахпыт cyoҕa. Аттары тэҥҥэ түһэриэхпит. Барыта ырааһынан буолуохтаах, – диэбитэ.

–Саамай сөп! – хардарбыттара Уорааннаах Охоноон.

Арай Туллай мунаахсыйбыта: сир манньалыыр буолтарын кэннэ Toҕo ылбаттар? Биэс саһаан кыра манньа буолбатах ээ.

***

Чараадалар аты бэлэмнээччилэрэ ат сүүрдүүтэ хас да хонук буолуон иннинэ Кыйыгыртан үс биэрэстэ хоту диэки Харамаайы алааска бэрт сайаҕас ыалга тохтообуттара. Ити ыалы эрдэ булбуттара. Ат сүүрдүүтэ буолуо ый инниттэн кэлэн, кэпсэтиһэн, тылларын ылан барбыттара. Ыал аайы киһи лыык курдук этэ. Бу аар-саарга аатырбыт күрэхтэһиини көрө Амматтан, Apҕaa Хаҥаластан, Дүпсүнтэн, Намтан тиийэ аат ааттаан кэлбиттэр этэ.

Туллай, Охоноон, Уораан күн тура-тура, аттарын эрчийиинэн түбүгүрэллэрэ. Талбалары кытта кэпсэтиһиигэ Хомпоруунускай бэйэтэ сылдьара.

Күн ахсын аттар хоннохторун аһан, Харамаайы алааска сүүрдүүкөннөрүcүһүөҕүтэнитии курдуга. Аны аттарга сүүрэр суолларын билсиһиннэрии наада этэ. Онон аттары ол суол устун төттөрү-таары хаамтараллара. Ол суолунан бытааннык сүүрдэ үөрэтэллэр.

Олохтоохтор аттары Талба үрэххэ сытар Курдьаҕаайы күөл илин кытыыттан түһэрэн, синньигэс үрүйэнэн өрө мэҥитэн, Кылыгыр күөл арҕаа өттүгэр – биэтэккэ тахсар гына суолу оҥорбуттар этэ. Көрөөччүлэр күөл сыырын үрдүттэн бэрт ырааҕы көрөр кыахтаахтара.

Сүүрдүү икки-үс хонук инниттэн аттары көрөн билгэлээри дьон батыһа сылдьаллара. Ону-маны ыйытан билэ-көрө сатыыллара. Туллай үксүн тугу да хардарбат, халба курдук суохтан атыны билбэт этэ. Туллай, Охоноон, Уораан олбуһа-солбуһа аттарын аттыттан арахпакка, манаан тахсаллара. Куһаҕан санаалаах дьон тугу барытын оҥорор кыахтаахтара. Ат сүүрдүүтүгэр таҥнарсыы, аты моһуоктааһын араас түбэлтэлэрэ бааллара.

Биирдэ Охоноон сээбэҥниирин биллэрэн Уораантан:

–Доҕоор, Талбаларбыт ат атаҕын баайтаран, ойуун кыырдараллара буолуо дуо? — диэн ыйыппыта.

Онуоха Уораан саарбахтыы түһэн баран:

–Аттарыгар эрэнэллэрэ сүрдээх үhү. Онон ойууннанан эҥин тарбачыспат инилэр, – диэн хардарбыта.

–Оннук, – диэбитэ Охоноон санаатын бөҕөргөтүнэн. — Дьөһөгөйтөн төрүттээх, бүтүн оҥоһуулаах сылгы буоллаҕына, ойуун да хайыаҕай? Кыайан атаҕын баайыа cyoҕa…

Итини истэ туран арай Туллай куттаммыта: ойуун аны миигин муокастыа, харахпын иирдиэ, өйбүн баайыа, аттан охторуо, таарымта киллэриэ диэн. Ол гынан баран, бэйэтин дьиксиниитин кимиэхэ да эппэтэҕэ. Баҕар, кини эмиэ бүтүн оҥоһуулаах аан дойдуга айыллан кэлбитэ буолуо, оччоҕо ойуун да тугу гыныай?

Сарсын күүтүүлээх күннэрэ дьэ үүнэр. Бары киэһэ хойут утуйбуттара. Сарсыарда халлаан үөл-дьүөл буолуута Охоноонноох Туллай тэһэ астарбыт курдук эмискэ уһуктубуттара. Этэрбэстэрин туллумуойдуу анньынаат, соннорун бүрүнэн аттарын көрө таарыйа таһырдьа тахсыбыттара. Кинилэри көрөөт, арай хара бэкир киһи сыбыдах ат үрдүгэр түһээт Кыйыгыр диэки ойутан ханкычахтата турбута. Били харабыл гынан адьынаары аҕалбыт моойторуктаах кырдьаҕас ыттара туохха да кыһаммакка сыалаах эти кирэ сытара.

Охоноонноох Туллай сэрэнэн Элэмэскэ чугаһаабыттара. Элэмэс кинилэри көрөөт иҥэрсийбитэ, түҥнэри сытар солуурчаҕы сытырҕалыы-сытырҕалыы атаҕынан табыйа турара. Ол солуурчах эркинигэр сиэмэ арыылаах бурдук сыста сылдьара. Сороҕо сиргэ тохтон халыйа сытара.

– Көрбөккүн дуо, аппытын бүгүн кыайан сүүрбэт оҥороору, сиэмэ арыылаах бурдугу сиэтэ сатаабыттар. Ыттар баара! Элэмэс сиэбэтэ ини?! Иччитэ Боппоойук Уола биирдэ итинник гынан таҥнаран турар сурахтааҕа. Элэмэчик, сиэбэтиҥ ини? Чэ, эт! – дии-дии Охоноон атын моонньуттан кууһан туран эйэргии таптайбыта. Солууру ылан олбуор таһын диэки тыастаахтык элиппитэ. Абаккатыгар эти кирэ сытар Моойторугу көнтөһүнэн сискэ кууһуннарбыта. Ыт часкыйа түһээт, муҥ кыраайынан ыстанан иһэн, сыабыттан иҥнэн хаалбыта уонна аны өссө сырбатыа диэххэ айылаах өрө титирэстии, мөхсө турбута.

–Дьэ, харабыл бөҕө! Кини үрэрэ баҕалаах! Саҥардыы ыҥырҕаан эрдэҕинэ, ити этинэн айаҕын бүөлүү бырахтахтара…

Ити айдаантан дьиэлээх дьон бары сүгүллэҥнэһэн, уһуктан таһырдьа адаарыҥнаһа түспүттэрэ.

–Ат тумсун-уоһун көрүҥ, сиэмэ арыыта ньалҕарыйбыт дуо?

– Суох, ньалҕарыйбатах.

– Оччоҕо сиэбэтэҕэ буолуо.

– Ылыҥ хаамтаран көрүҥ, атаҕар иннэни дуу, оскуоманы дуу саайбыттара буолаарай?

– Доҕолоҥнообот. Оннук чинчи биллибэт.

– Айылааҕын оннук буоллун!

Кимнээҕэр даҕаны дьиэлээх киһи абаккарбыт быһыылааҕа, сутуругун болточчу туттан, төттөрү-таары хааман сохсолдьуйа-сохсолдьуйа дьонун кытта үөхсэрэ:

– Суобаһа суохтар, кэрээнэ суохтар! Хара санаалаахтар, эһиги да таҥнары кыраныаххыт. Мин бүгүн эһиги Чылбыаҥҥыт диэки буолан бэрт…

Итинтэн сарсыарда ким да утуйбатаҕа. Көмүлүөк ohoҕy тигинэччи оттон баран, чэй ийэ, сэһэргэһэ олорбуттара.

– Ити түөкүнү эккирэтэн тутан ылыах баара! – ким эрэ эмиэ көөнньөн кэлэр.

– Баккынан дуо? Ычча! Туллай биһикки ис таҥаспытынан эрэ таһырдьа ыстаммыппыт. Хайа уонна ол киһи биһиги аайы бэриммэтэ чахчы, – диэн Охоноон аһарыммыта.

«Туох аанньа киһи буолуой? Уруккута бандьыыт атамаана сырыттаҕа», – диэн түмүккэ кэлбиттэрэ, онон эккирэппэтэх сөбүн, ол-бу дэҥ-оһол да тахсар кутталлааҕын туһунан өр куолулаан кэпсэппиттэрэ. Туллай аан маҥнай дьоннор эҥин араас буолалларын өйдөөбүтэ. Кини урут дьоннор бары көнө, ыраас санаалаах буолуохтара дии саныыра. Онтукайа ханна баарый? Барыта тыы курдук түөрэ эргийбитэ.

Ити эрээри Кыйыгырга уонна Кыйыгыр тулатынааҕы ыалларга улахан сэргэхсийии этэ. Хас ыал ахсын оонньуу-көр үөдүйбүтэ: олоҥхоһут олоҥхолуура, мас тардыһаллара, хаарга эдэр дьон кылыйсан кыыралдьыталлара, тустан булумахтаһаллара. Саха оонньуута ыал ахсын хас да күнустата yҕapaaбaтaҕa. Ол көрү-нары барытын манна ат сүүрдүүтэ аҕалбыта.

***

Сарсыарда эрдэттэн Кыйыгыр күөлүгэр аттаахтар, сатыылар тоҕуоруспуттара. Бурҕалла сылдьар таба caҕыньахтаахтар, үрдүк күрүмэ этэрбэстээхтэр, чооруос курдук чуочаччы таҥныбыт эдэр дьон, солконон суугунуур, хаарыһынан баарыстанар мааны дьахталлар манна бааллара. Хайа эрэ сэксэгэр бытыктаах oҕонньop хасыабына cыapҕaҕa быкыллан олорон туту эрэ күө-дьаа кэпсиир. Дьон кинини тула туран бүтүннүү кулгаах буолан истэллэр. Хайа эрэ саталлаах киһи кутаа оттон, солуурчахха чэй өрөн бидилиппит. Кэлии-барыы, аалыҥнаһыы сүрдээх.

Күнүс 11 чаас саҕана аттары биэтэккэ киллэрдилэр. Туллай Охоноону кытта Халлатын Элэмэһин сиэтиһэн, инники тооторуйан иһэр. Элэмэһи түөрт муннугар сарыы бытырыыстаах, оһуордаах-мандардаах кыһыл таҥаһынан сабан, аргыый хаамтаран ньылбыҥнаппыттара. Дьон:

–Оо, Халла Элэмэһэ, Чараадалар аттара! – диэн үөгүлэспиттэрэ, өндөйө-өндөйө, сыарҕаттан эҥин салҕана-салҕана көрбүттэрэ.

Онтон биэтэккэ аатырар Чылбыан сүһүөҕүн үрдүгэр өрө мөхсөн, көрөн-истэн чөрбөлдьүйэн, кулгааҕын сэгэлдьитэн киирбитэ. Toҕo эрэ Талбалар аттарын көрөөт:

– Чылбыан, Чылбыан! – дэһэ-дэһэ ытыстарын охсуммуттара. Бадаҕа, кинилэр сүүрдүү инниттэн чаҕытар, киэптиир санаалаахтара.

Туллай Чылбыаны уонна сүүрдэр уолу сыныйан одууласпыта. Сүүрдэр уол туох да уратыта суох, кини caҕa уҥуохтаах oҕo курдук oҕo этэ. Арай уоһун толлоччу тутта сылдьара бурдугу уобан иһэр моҕотойго маарынныыра. Оттон Чылбыан мэрдьэҥнээх уостаах, улаан дьүһүннээх, хапсыгыр буолан баран уһун coҕyc ат этэ.

Аттары үс төгүл тахсар биэтэги – кыһыл былаахтаах баҕананытула эргиппиттэрэ. Халла Элэмэһэ кутуругун өрөкөтөҕөн, хас да тоорохойу сиргэ таммалаппыта.

–Kыpдьaҕac сылгы барахсан оҥостон эрэр, – диэн дьон сибигинэйэр саҥалара иһиллибитэ.

Сүүрүктэри сыыр үрдүгэр хаптаһынтан оҥоһуллубут трибуна иннигэр кэккэлэһиннэри тохтоппуттара. Трибунaҕa Хомпоруунускай тахсыбыта.

– Табаарыстар, саха норуота былыр-былыргыттан үс оонньууну – ат сүүрдүүтүн, тустууну, оҕунан ытыыны таптыыр. Биһиги, бассабыыктар, норуот ити үтүө үгэһин салгыы сайыннарыах, саҥалыы ис хоһооннуох тустаахпыт. Бу күрэхтэһии онуоха саҕалааһын эрэ буолуоҕа. Биллэн турар, биһиги кыайдарбыт диэн кэллэхпит. Ол эрээри биһиги Талбаларга эмиэ кыайыыны баҕарабыт. Ким күүстээх, ким үчүгэй бэлэмнээх –ол кыайыаҕа, ону биэтэк бэйэтэ быһаарыаҕа, – диэбитэ кини.

Туллай били сиэмэ арыылаах солууру ахтар, Талбалары сирэй-харах хоруотуур ини диэн иҺигэр куутэ турбута. Ону баара, кини ол туһунан биир да тылы быктарбатаҕа. Бука, оонньуу эйэ дэмнээхтик, хомо-хоһута суох бардын диэн ити кыбыстыылаах суолу ахтыбатаҕа эбитэ буолуо. Көр, өйдөөх дьон барахсаттар итинниктэр.

Онтон Талбалар салайааччылара бу оонньууну уруйдаан-айхаллаан тыл эппитэ. Ол кэнниттэн аттары сүүрэн кэлиэхтээх суолларынан түһэрэ илдьибиттэрэ. Аҕыс ат илин диэки суксуруһа хааман бара турбуттара…

Түһэрэр сиргэ кэлээттэрин кытта икки аттаах киһи суолу хайыта сүүрдэн унаарыта турдулар. Үгэс быһыытынан суолу мээнэ бөөхүллэ аттарынан хайыттарбаттар, туһугар эмиэ атахтаах, кыанар аттарынан хайыттарааччылар.

Аты түһэрээччилэр аттары хайдах ыыталыыры быһаарсыбыттара. Аттар атахтарынан кыайсыахтаахтар, онон ханнык да хомо-хоһута суох буоларын туһугар аттары тэҥҥэ түһэрэргэ сөбүлэспиттэрэ. Түһэриигэ Чылбыан инники, ол кэннигэр Халла Элэмэһэ туруохтаахтара.

Суол хайытааччылар сирдэрин ортолуулларын саҕана сүүрдэр оҕолору мииннэртээбиттэрэ. Элэмэс мөхсүбэт, Элэмэс уолуһуйбат. Ол эрээри уруккутун курдук буолбатаҕа: сирэйэ-хараҕа турбут, кулгааҕа чорболдьуйбут. Чылбыан суолга киирэн биэрбэт, туой Халлаҕа утары эргиллэ турар, ол гына-гына кэннинэн тэйэн, тоҥуу хаарга тахса турар. Икки киһи тута сатыыллар да, кыайтарбат.

Чылбыан Халлаттан үс саһаан курдук туора, инникилии coҕyc турарын кытта: «Чэ!» – дэһээт, аттары ыһыктан кэбиспиттэрэ. Халла урут ыстанна быһыылаах, Чылбыансамыытыгар сыста түстэ. Аҕыйахтык барбахтаат, Туллай анараа аты атаҕын баттатаары, уҥараары уна өттүнэн атын тутан ойоҕолотто. Кыйыгыр күөлүн тардыытыгар киирэр үрүйэҕэ диэри Халла Элэмэһэ Чылбыантан ойоҕос быһаҕаһынан хаалан истэ. Дьэ, өрө мэҥитэн сүүрдүү! Аттар туйахтарыттан хаар өрө ыһыллар. Уолаттар аттарга умса түһэн сыталлар, кулгаахтарыгар тыал сирилиир.

Кыйыгыр мууһугар киириигэ Халла инники түһэн эрдэҕинэ, хапсаҕайа да бэрдэ, Чылбыаны сүүрдэр уол хаҥас илиитинэн кымньыынан аты сирэйгэ биэрбитэ. Туллай aaha көтүтэн иһэн иэс боруостаһан Чылбыаны эмиэ сирэйгэ кууһуннарбыта. Ити ат сүүрдээччилэр аты кымньыылаабыта буола сылдьан соруйан аты чаҕытар, туора ойутар биир сааттаах ньымалара этэ. Уолаттар ити мучумааннарын ким да өйдөөн-дьүүллээн көрбөтөҕө, бэйэлэрэ тэҥ-тэҥэр хааланнар, кэлин кимиэхэ да кэпсээбэтэхтэрэ…

Халла Элэмэһэ били уол кымньыынан далайбытыттан чаҕыйан, тоҥуу хаарга халыйбыта уонна хаптайа-хаптайа ойуолаабыта да, Чылбыан иннигэр баар буола түспүтэ. Мэктиэтигэр өрөҕөтө хаарга сыста сыһара. Кэлин ол ойуолаабыт олугун кэмнээн көрбүттэрэ: үс төгүл буурдаан ойуутугар уон иккилии хаамыыны түспүт эбит.

Аттар биэтэккэ чугаһаабыттарыгар ыһыы-хаһыы сүрдэнэр. Дьон омуннарыгар өрүтэ ыстаҥалыыллар. Туллайдаах аттарын маҥнай түһэрэн сүүрдэн истэхтэринэ, эмиэ итинник ый-хай иһиллибитэ. Ол кэмҥэ кинилэри көрө илик буолуохтаахтар этэ ээ?..

Халла Элэмэһэ холкутук биэтэккэ бастаан тахсыбыта. Чылбыан да кутуругун оноҕос курдук сыыйбыта-сыыйбытынан, адьас санньыппакка кэлбитэ. Өссө кымньыылаатахтарын ахсын эбэргэ дылыта. Атахтааҕы атахтаах баһыйара диэн, дьэ, ити буоллаҕа!

Туллай кымньыытын өрө ууммутунан биэтэги эргийэ, тула холоруктатан, сиэллэрэн дьигиһиппитэ. Дьон бэргэһэлэрин өрүтэ быраҕа-быраҕа:

– Ураа! Ураа! Туллай! Туллай! – диэн хаһыытыыллара. Кинилэр ол хаһыылара байҕал баалыныы намырайыах курдук гына-гына өссө сэтэрээн кэлэрэ.Уолчаан имин хаана кэйбитэ, санныттан ыарахан таһаҕаһы түһэрбит курдук чэпчээбитэ.

Ат түһэрээччилэр хаҥкычахтатан иһэллэрэ көстүбүтэ. Охоноонноох Уораан аттара биэтэккэ төттөрү-таары сиэлэн, өрөгөйдөөхтүк төбөтүн хантаччы тутта сылдьарын көрөөт: «Ураа!» – хаһыытыы-хаһыытыы, бэргэһэлэрин өрүтэ анньыалыы, аттарын өссө күүскэ ойутан бидилгэхтэппиттэрэ.

Чылбыаны сүүрдээччи уол эрэйдээҕи биэтэккэ кэлэрин кытта абаккаларыгар атыттан сууллары тардан түһэрбиттэрэ, эбиитин умса-төннө талкайдаабыттара. Уол кымньыытынан сири таһыйа-таһыйа, хаарга умса түһэ сытан ытаан саннылара дьигиҥниииллэрэ. Ким да киниэхэ кыһамматаҕа. Ат хотторбутугар уолчаан туох буруйдаах буолаахтыай?! Арай ити уолчааны Туллай аһыммыта. Тиийэн, кинини аргыый санныттан тардыалаабыта:

–Кэбис, ытаама, оонньуу буоллаҕа дии. Хотор даҕаны, хотторор даҕаны кэмнээх буолуо дуо?

Анараа уол бүтүннүү хаарга булкуллан, сирэйэ-xapaҕa балаҕыран туран кэлбитэ. Туллай диэки өһүөннээҕинэн сүүһүн аннынан көрбүтэ. Кыһыытыттан тииһинэн хабырына-хабырына, кымньыытын далайбытынан Туллай диэки ынан кэлэн испитэ, Туллай буоллаҕына:

–Хайа, бу туох буоллун? Миэхэ тоҕо мордьойоҕун? Мин буруйдаах үһүбүн дуо ат кыайтарбытыгар? – дии-дии кэннинэн тэйбитэ.

Ол ыккардыгар дьон көрө охсоннор буойан хаһыытаспыттара. Анараа уол аргыый салбыҥнаан, дьон быыһыгар киирэн тимирэн хаалбыта.

Били аттар маҥнай түстэхтэрин утаа иһиллибит хаһыы манныктан эбит: Кыйыгыр илин баһыгар суол хайытааччы аттар киирбиттэр. Биир улаан ат быдан ырааҕынан куотан иһэр үhү. Ону көрөөт Талбалар:

–Ол иһин да, Чылбыан итиччэнэн куоппат бэйэлээх буолуо дуо? Куотуох куоттаҕа, – диэн үөрбүттэр, үөгүлээбиттэр, ураатаабыттар.

Хомойуох иһин, онтуктара суол хайытар аттар буолан хаалбыттара.

Эркин курдук эрэммит, көтүөн кыната суох курдук санаабыт аттара Чылбыан куоттаран кэлбитин көрөөт, сорох Талбалар иккис сүүрдүүгэ сылдьыбакка, ат сыарҕатыгар олоро-олоро дьиэлэрин диэки тэбилиннэрбиттэрэ.

Талбалар Хоччоххой coнoҕohyrap биир аты киллэрэн сырыһыннаран көрбүттэрэ да, Хоччохой coнoҕoho тулуппатаҕа. Муокас баҕайы, уонча саастаах аты coноҕoc диир. Син Вася оҕонньор диэбит курдук, Вася буолуо ини, оҕонньор буолуо ини…

Ол кыайдахтарын күн Хомпоруунускай Туллайы:

– Кыайбыт-хоппут кыһыл хотой! – дии-дии көтөҕөн ыла-ыла, өрүтэ анньыталаабыта.

Кэлин да Туллай сылбырҕатын, аты сатаан сүүрдэрин уу иһэ-иһэ хайгыыра үhү.

Халла Элэмэһэ уон аҕыс саастааҕар ити тиһэх сүүрүүтэ этэ. Барахсаны эдэригэр үчүгэйдик көрөн-истэн эрчийэн сүүрдүбүт буол, төһө эрэ аатырар этэ.

Аатырар сүүрүгү иччитэ Уораан өлөр ыарыытыгар охто сытан, сүүрбэ икки саастааҕар өлөртөрөн сиэбитэ. Халла Элэмэһэ сылгыттан уратылаах сылгы эбит. Ол курдук үс хабахтааҕа, биирдии ордук сындааһын иҥиирдээҕэ үhү.

Халла Элэмэһин баһын уҥуоҕун, түөрт атаҕын Уораан Мохсоҕоллоох алааһын хоту халдьаайытын үрдүгэр аарыма тииккэ кэриэс гынан ыйаппыта билиҥҥээҥҥэ диэри турар диэн кэпсииллэр.

Эһиги, ол диэки охсулуннаххытына, бука диэн, ытык сылгы уҥуоҕар сүгүрүйэн aahap буолуҥ дуу!

«Хотугу сулус» сурунаал, 1977 сыл, №1

УлуусМедиа