Ойуурга тыатааҕы хороҥнос үлүгэр. Хайдах оттуубут, сир астыыбыт?..

Саас-сайын буоллар эрэ улуус ахсын кэриэтэ “тыатааҕы сүөһүнү-сылгыны тардыбытын,  үүтээни үрэйбитин, хайа эрэ бөһүөлэккэ киирэн сүүрэ сылдьарын” туһунан аймалҕаннаах сурах уҕарыахтааҕар сэтэриир. Бу адьырҕа кыыл чахчы сылтан сыл эбиллэн-элбээн иһэр дуо?

Экология, айылҕаны туһаныы уонна ойуур хаһаайыстыбатын министиэристибэтин булка уонна бултаныллар кыылы-сүөлү харыстааһыҥҥа департаменыгар билиһиннэрбиттэринэн, Саха сиригэр хагдаҥ эһэ ахсаана 2017 – 2025 сс. халбаҥнаабакка турар, син биир элбэх. Сыл аайы муус устар ыйыттан от ыйын хабан туран, үлэлэринэн-дьарыктарынан наар сиргэ-уокка сылдьар булчуттар, балыксыттар, сылгыһыттар, табаһыттар истэриттэн хас эһэни көрбүттэригэр анкеталааһын ыытыллар: 2024 с. ортотунан 19 тыһ., 2025 с. ситэ ааҕыллыбатах көрдөрүүнэн 18 800 баар (инфографикаҕа улуустарынан көрдөрүллэр).

Департамент салайааччытын солбуйааччы Егор Дьяконов быһааран кэпсииринэн, хагдаҥ эһэ лимииттэнэр булт көрүҥэр киирэр, онон сыл аайы сезоҥҥа 2,5 тыһ. квота көрүллэриттэн 600-700 эрэ тыатааҕы бултанар, ол идэтийбит эсэһит булчут тиийбэтиттэн тутулуктаах. Иккиһинэн, адьырҕа ахсаанын сүрүннээһиҥҥэ тыллабыр киирдэҕинэ быһаарыы (решение) таһаараллара эмиэ ситэ туһаныллыбат. Холобур, былырыын 657 кырдьаҕаһы “сүрүннүүргэ” 371 “ыйаах” тахсыбытыгар 190-ну эрэ боччуйбуттар. Быйыл бу кэмҥэ диэри 524 тыатааҕыга 280 быһаарыы таһааран олороллор. Дьиҥинэн, кэлиҥҥи 5 сыл иһигэр маннык быһаарыы тахсара 2,5 төгүл элбээбит. Ол аата тыатааҕы дьон олоҕор суоһуур куттала соччонон улааттаҕа.

Былырыын ыам ыйын 18 күнүгэр Аллараа Халымаҕа, от ыйын 26 күнүгэр Аллайыахаҕа хагдаҥ эһэлэр икки эр киһиэхэ саба түһэннэр, ыараханнык эчэппиттэрэ. Атырдьах ыйын 7 чыыһылатыгар Нерюнгрига “Эльгауголь” ХЭУо Уулаах Элгэ диэн сиригэр суолга киһини сэймэктээбитэ. Онтон ити ый 28-гар Орто Халымаҕа Арҕахтаах сэлиэнньэтиттэн 7,3 км тэйиччи Дириҥ Айаан учаастакка турар булчут үүтээнигэр киирэн, 1962 с.т. киһини баттаабыта. Хомойуох иһин, икки кэлиҥҥи түбэлтэ киһи өлүүлээх түмүктэммитэ. Суһал быһаарыы тахсан, адьырҕалары төрдүөннэрин дьаһайбыттара. Быйыл, таҥара көмөтүнэн, суох…

Киин куораттыын тэллэх баттаһа сытар Нам улууһугар адьырҕа кыыл ахсаанын сүрүннээһиҥҥэ утумнаахтык үлэлииллэр. Холобур, 2024 уонна 2025 сылларга 10-чалыы эһэни кытта 20-лии бөрөнү бултаабыттара. Быйыл арҕахтан тахсан мэнээктиэҕиттэн II Хомустаах, Салбаҥ, Түбэ, Бөтүҥ нэһилиэктэригэр олохтоох нэһилиэнньэ тыллабырынан барыта 10 тыатааҕыны дьакыйдылар.

Нам улууһунааҕы  айылҕа харыстабылын судаарыстыбаннай ыстаарсай иниспиэктэрэ Семен Эверстовтан, тыатааҕылар таптаабыттарынан айбардыыр улуустарыгар холобур буоллун диэн, уһуннук үлэлээбит баай уопутуттан үллэстэригэр көрдөстүм.

– Сопхуостар эстиэхтэриттэн ыла каадырабай булчут курдук эһэни-бөрөнү дьаныһан бултуур дьон симэлийээттэрин кытта адьырҕалар төбөлөрүн өндөтөн барбыттара, – диир Семен Иванович. – Онтон 2007 с. Юрий Борисов “Байанай” сурунаал 5 сыллаах үбүлүөйүгэр эһэни ытынан үрдэриини көҕүлээн тэрийиэҕиттэн улуустарга кытта үлэ ыытыллан, булчут ыттаах эдэр уолаттар турунан испиттэрэ. Бэртээхэй саҕалааһыны сокуонунан хааччахтаан-бобон кэбиһэннэр, кэнники эсэһит ыт төрүт сүтэ быһыытыйда диэххэ сөп. Ол түмүгэр тыатааҕыга сананар булчут аҕыйаата.

Эһэ саас арҕаҕыттан тахсыаҕыттан кыстыы киириэр диэри төһө кыылы-сүөлү сиирий? Биһиги чуолкайын билбэппит, баһаамы садаҕалыырын сэрэйэбит эрэ. Айылҕа кыылыгар сөп буолбакка, сылгыбытын-сүөһүбүтүн сэймэктиир. Бу адьырҕа эт эрэ аһылыктаах буолбатах. Эрдэ сир аһа өлгөмнүк үүнэр эбит буоллаҕына, кэлин курааннаан, уот сиэн, ойуур фауната тосту уларыйда. Тыатааҕы аһыыр, сылдьар ыыра кыараан, дьонноох-сэргэлээх сиргэ чугаһаста. Сатахха, киһи дьиктиргиэх, сир аһа бөһүөлэктэр тастарыгар хойуутук үүнэр.

Мин куоракка үлэлии сылдьаммын 2012 с. дойдубар, Намҥа, иниспиэктэринэн ананан тахсыбытым. Маҥнай кэлэрбэр быһыы-майгы уустук этэ: тыатааҕылар ыаллар хотоннорун кэтэхтэринэн киирэн, сүөһүлэрин тардаллара. Нэһилиэнньэттэн саас биэ төрүөҕэ саҕаланыаҕыттан уонна сайыннары сылгы-сүөһү сүтүктээхтэртэн баһаам үҥсүү киирэрэ. Ол иһин сүрүн болҕомтобун адьырҕалары уодьуганнааһыҥҥа уурбутум. Бастатан, нэһилиэктэринэн булчут уолаттары түмэ тардан, бэйэм көҕүлээн, үөрэтэн-такайан, эсэһит-бөрөһүт идэлэрин сөргүтэргэ ылсыбытым, бөрөнү флажоктарынан бултааһыны киллэрбитим. Тыатааҕы таарыйбат нэһилиэгэ диэн суох, барыларыгар суоһуур. Ол иһин нэһилиэк аайы кэриэтэ эсэһит булчуттаахпыт. 

Биһиги, намнар, эһэни-бөрөнү анаан сойуоласпаппыт. Адьырҕа кыыллар бөһүөлэккэ, сайылыкка, базаҕа чугаһаан, дьон олоҕор, сылгыга-сүөһүгэ кутталы үөскэттилэр даҕаны, тыллабыр киирээтин суһаллык быһаарабыт. Улуус таһымыгар булчуттар уопсастыбаларын, тыа хаһаайыстыбатын салалтатын кытта мустан, олоро түһэн сүбэлэһэр оперативнай бөлөхтөөхпүт. Бөлөх бириэмийэҕэ тиийэ быһаарар боломуочуйалаах. Улууспут дьаһалтатыгар туруорсаммыт, эһэни-бөрөнү уодьуганнаабыт булчукка 30-туу тыһ. солкуобай бириэмийэ олохтоммута. Аак оҥоруутугар, ирдэниллэр докумуону толорууга саба түһэн көмөлөһөбүт. Бэйэм улуус булчуттарын уопсай бөлөхтөрүн сэргэ “бөрөһүттэр”, “эсэһиттэр”, “уопсастыбаннай иниспиэктэрдэр”, “кыыл аһатааччылар” диэн социальнай бөлөхтөргө баарбын. Сүбэлэһэн, биир сүрүннээхтик үлэлииргэ олус туһалыыр. Эһэ-бөрө кимнээххэ суоһаабытын, ханан сылдьарын истэ-билэ олорон, бултаан иһэбит.

Улууспут иһигэр бултуур сирдээх 5 хаһаайыстыбаны кытта бииргэ үлэлэһэбит. Кинилэр егерьдэри хамнастаан туталлар. Хас нэһилиэк аайы уопсастыбаннай иниспиэктэрдэрдээхпит. “Рулетка” диэн үөдүйэ илигинэ улууска көрүллүбүт туйахтаах кыыл, эһэ лиссиэнсийэлэрин нэһилиэктэринэн тыырарбытын бэйэлэрин истэригэр “оонньотор” этилэр. Уопсастыбаннай иниспиэктэрдэр үлэлэрэ онтон саҕаламмыта. Электроннай рулетка оҥорбуттарыгар лиссиэнсийэлэри үллэрии кииннэммитэ. Булчуттарбыт 35-тии бырыһыаннаах өрөспүүбүлүкэ, улууспут киэннэригэр (Нам улууһун сиригэр-уотугар көрүллүбүт лиссиэнсийэ аҥаара куоракка барар, аҥаара манна хаалар) кытталлар. Ону таһынан “30 бырыһыаммытыгар” адьырҕа кыыллары бултаабыт, кыыл аһатар, уоту умулларыыга үлэлээбит дьоҥҥо диэн туспа ананан кэлэр. Аҥаардас кыыл аһатааччым – 157 киһи. Нам сиригэр-уотугар көрүллэр квота 60-70 бырыһыанын улууспут олохтоохторо туһаналлар. Тииһимньилээх буолан, булчуттар астыналлар. Маҥнай үлэлии кэлэрбэр улуус үрдүнэн 3-4 тайах уонна 10-тан тахса туртас лиссиэнсийэлэрин үллэриигэ моргуор бөҕө буолара.

Саха булчут ыттарын ууһатан тарҕатыыга идэтийэр “Байанай” питомник дириэктэрэ Юрий Борисов тыаҕа саата-сэбэ суох сылдьар дьоҥҥо –  отчуттарга, балыксыттарга, сир асчыттарга уонна тэллэйдьиттэргэ анаан маннык сүбэлиир:

– Кэлиҥҥи сылларга сир аайы эһэ мэнээктиирин туһунан истэ-билэ сылдьабыт. Оннооҕор урут улаханнык биллибэт-көстүбэт киин уонна илин эҥээрдээҕи улуустарыгар тэнийдэ. Ол киэҥ сиринэн элбэх ойуур уота туран, сир аһа суоҕуттан көһөрүн кытта итиэннэ күүскэ бултамматыттан төрүөттээх дии саныыбын. Икки-үс оҕолоох тыатааҕы дьон хараҕар үгүстүк көстөр буолла. Айылҕа сокуонун быһыытынан, адьырҕа кыыл төрүөҕэ тахсан элбээтэҕинэ, аһылыга тиийбэтиттэн атын сиргэ сыҕарыйан, тэнийэн биэрэр. Бу кыылы бохсор кыахтаах соҕотох өстөөҕө – киһи.

Тыаҕа барар, сылдьар отчуттар, сир асчыттар туох-хайа иннинэ эһэ олоҕун майгытын билиэхтээхтэр. Эһэ күнүһүн күлүк сиргэ үксүгэр утуйар, сынньанар идэлээх. Халлаан хараҥардаҕына, түүннэри кэрийэн, ас көрдүү барар. Онон массыынанан, матасыыкылынан тиийээт, дэлби бээҕинэтэн уонна хаппыт куруҥаҕы маһынан охсуолаан уйгууртахха, үргүттэххэ, дьаадьыйан биэрэр. Хойуу сугуннаах, отонноох ойуурга сытарын сөбүлүүр. Саҥата-иҥэтэ суох сылдьан, эмискэ чугаһаатахха, кырдьаҕас соһуйан, саба түһүөн сөп. Ол иһин тыаһыы-ууһуу, ыллыы, кэпсэтэ сылдьыллыахтаах. Хас даҕаны буолан сылдьар ордук. Эһэ элбэх киһиттэн саллар.

Өскөтүн, тыа ортотугар көрсө түһэр түбэлтэҕэ тугу гыныахха сөбүй? Тыатааҕы көрөрүнэн мөлтөх, ол оннугар сыты ыраахтан ылар. Тыаһырҕаатаҕына, ким эмит баарын биллэҕинэ, маҥнай икки кэлин атаҕар туран, муннунан салгыны сытырҕалыыр. Ол кэмҥэ аа-дьуо кэннинэн хааман, тэйэн иһиллиэхтээх. Көхсүгүн көрдөрөн, сүүрэр сатаммат: айылҕатын быһыытынан, ханнык баҕарар сиэмэх кыыл-көтөр курдук “булдум куотан эрэр” диэн эккирэтиэ буоллаҕа. Тас таҥаһы эбэтэр үрүсээги устан, ураҕаска иилэн баран, өрө тутан хамсатар албас эмиэ туһалаах. Тыатааҕы бэйэтиттэн улахантан дьулайар.

Бу кыыл 7-8 миэтэрэ иһинэн куттал суоһууруттан харыстанан, көмүскэнэр кыраныыссалаах. Ону кэһимиэххэ наада. “Эһэ булгуччу икки атаҕар турар” дииллэрэ сымыйа. Турбакка эрэ ыттыы сүүрэн кэлэн, киһини охторон, саба түһүөн сөп. Уһуктаах сэбэ-сэбиргэлэ, быһаҕа суох буоллахха, адьырҕалыын охсуһар туһата суох. Киһини кэтэҕиттэн харбаан ылан, куйахатын тириитин хастыы тардан, сирэйигэр саба тардар идэлээх. Ол, бука, икки хараҕын утары көрөргүн сөбүлээбэтиттэн буолуо. Эрдэ-сылла кэбирэх сирдэргин хаххаланан, өлбүтэ буолар ордук. Икки илиигинэн сүнньүгүттэн, кэтэххиттэн тардыстан, тобуктаргын искин хаххалыы бокутан, ойоҕоскунан бөгдьөччү туттан, кумуйан сытыахтааххын. Утарыласпат буоллаххына, өлбүт диэн, сири хаһыйан, оту-маһы тарыйан, кистиир.

Ити курдук хайа баҕарар булдун, сүөһүнү-сылгыны эмиэ, сиргэ көмөн, сытытан баран, биирдэ сиир. Ойуур иһигэр сытыган баара ыраахтан биллэр. Оннук сиргэ чугаһаамаҥ. Баҕар, аттыгар бэйэтэ сытар буолуон сөп.Эһэ оҕотун соҕотохтуу сылдьарын көрдөххүтүнэ, төрүт чугаһатымаҥ, үүрэн-үргүтэн ыытыҥ. Чугас ийэтэ баара буолуо. Ыт оҕотун курдук киһини батыһар. Тииккэ таҕыстаҕына, киинэҕэ, хаартыскаҕа уста сатыыллара сыыһа, ийэтэ көҥөнөн, саба түһүө. Айан суолугар эмиэ чугаһаамаҥ, аһатымаҥ, аскыт тобоҕун хаалларымаҥ. Саас, сайын саҕаланыыта сир аһа үүнэ илигинэ тыраассаҕа тахсан, ас тобоҕун көрдүүллэр, оннук аһыы үөрэнэллэр.

Тыатааҕы киһиэхэ саба түһээри гыннаҕына, икки кулгааҕын ньылатар, тыҥырахтарынан сири тарбыыр, орулуур, часкыйар. Саалаах сылдьан түбэстэххэ даҕаны, чуолаан, доруобунан ытарга сэрэҕи сүтэриллиэ суохтаах. Тэйиччиттэн, 10-тан тахса миэтэрэттэн ытан, бааһырдан, кыынньыаххын эрэ сөп. Сүнньүөҕэ суох буоллахха, полиэтилен тастаах ботуруону доруобунньук хааланар өттүн аҥаардыыр ньыма баар. Оччоҕуна быстан, сүнньүөхтүү түһэр. Эһэ кэбирэх сирэ – төбөтө, сүнньэ уонна сиһин тоноҕоһо. Хамсыы сырыттаҕына, табарга уустук. Ойоҕоһунан турдаҕына, сүрэххэ, тыҥаҕа табардыы үстэ-түөртэ ытан мөлтөтүллэр, онтон хамсаабат буоллаҕына, төбөҕө түһэриллэр. Табан бааһырдан баран, тута кэнниттэн ыарҕаҕа батыһан киирэр сэрэхтээх. Кирийэ сытан, саба түһүөн сөп. Ол гынан баран, сааланарга-быһахтанарга тиэрдибэккэ, эйэ-дэмнээхтик арахсыбыт ордук.

Ойуур – тыатааҕы дьиэтэ. Онно тастан киирэн, бас-баттах айбардыа суохтааххын. Сиэрдээхтик, сэрэхтээхтик сырыттахха, сир аһа үүммүт сайыныгар эһэ – оннук айылаах куттала суох кыыл. Ол гынан баран, сүөһүнү-сылгыны тардар, үүтээннэри үрэйэр, бөһүөлэккэ, сайылыкка киирэр буоллаҕына, сокуон көҥүллүүрүн курдук, “дьон олоҕор суоһаабытынан” дьууктаныллыахтаах. Түгэнинэн туһанан, сылы эргиччи тыаҕа үлэлиир дьоҥҥо – сылгыһыттарга уонна сайын отчуттарга тыатааҕы арҕахтан тахсыаҕыттан киириэр диэри кэмҥэ саа илдьэ сылдьаллара, иккиһинэн, Саха сиригэр бөрөнү туһаҕынан бултуур көҥүллэнэрин курдук, сайын от-мас ситэн турдаҕына эһэ саанан сүгүн бултаппатын быһыытынан, туһахтыыр көҥүллэнэрин туруорсабын. Өссө тыатааҕы ахсаанын сүрүннэһэр булчуттарга туһаайан, тепловизоры уонна квадрокоптеры туһаналларыгар баҕарабын. Тайах булдугар туттардааҕар ол көдьүүстээх буолуо.

Хайа даҕаны түбэлтэҕэ булчут ыттаах сылдьар – эрэллээх. Ыт эрэ барыта эһэни үрэр буолбатах, тыатааҕыга эрдэттэн тургутан көрөн, хайдаҕын билиллиэхтээх. Мөлтөх ыт куттанан, киһи атаҕар эриллэн, иччитин тыатааҕыга сэймэктэтиэн сөп. Элбэхтэн биир эмит ыт эһэни үрэр, тиистиир. Соторутааҕыта Аммаҕа кэргэнниилэри ыттара быыһаабыт этэ. Үчүгэй ыт адьырҕалыын, өлөрүн даҕаны кэрэйбэккэ, киирсэр. Биһиги питомникпытыгар тургуппут дьон махтаналлар.

Юрий Петрович сүбэтигэр эбэн суруйдахха, сиргэ-уокка сылдьар дьон адьырҕа кыыллартан көмүскэнэллэригэр аналлаах аныгы үйэ тэриллэрин атыылаһан, ыксаллаах түгэҥҥэ туттар кыахтаахтар. “Ревун” диэн гаас боллуонунан үлэлиир орулатар-сарылатар тэрил булт маҕаһыыннарыгар атыыланар. Кыратынан ытырыык ыттартан көмүскэнэллэр, улахана эһэни куттуурга туттуллар. Иккиһинэн, биэрэстээх боллуон, 5-10 миэтэрэҕэ диэри ыстарыллар, тыалы утары дьайыыта кыра. Үсүһүнэн, “фальшфейер” диэн кыһыл уотунан умайар, буруолуур факел курдук тэрили булан туттуҥ. Сахалыы-махалыы туоһу ураҕас төбөтүгэр эрийэн баран, уматан, сэрэхтээхтик туһаныахха син. Тыатааҕы уоттан, биллэрин курдук, өлөрдүү куттанар.

Василий НИКИФОРОВ

Хаартыскалар Ю.П. Борисов тус архыыбыттан туһанылыннылар.

УлуусМедиа