Атырдьах ыйа тугу билгэлиир?

Атырдьах ыйа – тыа сиригэр эрэ буолбакка, киин, сайдыылаах да дойдуларга, бука, саамай киириилээх-тахсыылаах, элбэх түбүктээх ый буолара буолуо. Ордук хаһаайыстыбалаах, сүөһүлээх-астаах дьоҥҥо былдьаһыктаах кэм. Ону тэҥэ, мантан ыла, ханна да буоллун, сыыйа кыстыкка бэлэмнэнии саҕаланан барар. Үлэ, үөрэх дьонугар сайыҥҥы сынньалаҥ биллэ аҕыйыыр, сааһыттан тутулуга суох өй-санаа сааһыланыыта кэлэр. Итиэннэ, атырдьах ыйа саха халандаарыгар элбэх таҥара күннээҕинэн биллэр. 

Бастакы Ыспааһап – атырдьах ыйын 14 күнэ. Сахаларга хотуур ортото, онон бу күн сынньаналлар. Анды оҕото түөрт харах буолар. От-мас кэхтэн, сарт кутуруга дьүһүннэнэр.

Ортоку Ыспааһап – атырдьах ыйын 19 күнэ. Бурдук хомуура саҕаланар. Күһүҥҥү ардахтар, хаһыҥнар түһэллэр. Бу күн хайдаҕый да, Бокуруопка оннук күн буолар.

Кэнники Ыспааһап – атырдьах ыйын 28 күнэ. Бу күн оту-маһы сыырар тыал түһэр. Ол аата – от-мас уутун куурдан, тымныы түстэҕинэ иһэлиппэт, үлүппэт гына тыалынан көтүтэр. Хас эмэ хонуктаах ардаҕынан бэлиэтиир.

Нуучча итэҕэлинэн, атырдьах ыйын 14 күнүгэр – Бастакы Ыстааһапка Таҥара дьиэтигэр мүөтү сибэтии гыналлар. Дьон итэҕэйэринэн, мүөт эмтээх буолар, үгүс элбэх ыарыыттан эмтиир. Мак сибэккини хомуйан, быһа көрүүнү, кырыылаах хараҕы үтүрүйэр харысхаллары (оберегтары) оҥорор күн.

Бу күҥҥэ күүстээх тыас-уус таһаарар көҥүллэммэт, улаханнык айдааран, ыллаан-туойан бырааһынньыктыыр табыллыбат. Бу күн итэҕэл этэринэн — Таҥаралыын холбоһор кэм. Чуумпутук сырыттахха, өй-санаа түргэнник ыраастанар диэн итэҕэл баар.

Атырдьах ыйын 14 күнүттэн ыла күөллэргэ, өрүстэргэ сөтүөлүүр кытаанахтык бобуллар. Былыргы итэҕэлинэн, бу кэмҥэ сөтүөлээбит киһи улаханнык тымныйан ыалдьыан сөп.

Саха итэҕэлинэн, Бастакы Ыстааһап күнүгэр дьиэ иһигэр-таһыгар түбүктэр, итиэннэ от үлэтэ тохтотуллаллар.

Атырдьах ыйа – сахаларга Аан Дьааһын ыйа. Бу ый 2 күнүттэн 17 күнүгэр диэри Ийэ сайын бэлиэтэнэр. Ол аата атырдьах ыйын 17 күнүгэр диэри өссө да сайыҥҥылыы, сылаас тыыннаах күннэр тураллар. Атырдьах ыйыгар хайдах күһүн иһэрин билгэлииллэр. Ынах, сылгы түүлүүрүнэн күһүн төһө уһуурун таайаллар. Талах хайдах үүммүтүнэн кэлэр кыһын хаар төһө халыҥын билэллэр.

Атырдьах ыйын 2 күнэ – ардаатаҕына, күһүнэ өксүөн, курааннаатаҕына, күһүнэ кураан буолар.
Ылдьыын. Бурдук буһар. Түүн хараҥаран барар, кус оҕото көтөр.
Атырдьах ыйын 10 күнэ – Моонньоҕон буһар.
Атырдьах ыйын 14 күнэ – Бастакы Ыспааһап, Ыспааһаптар ардахтара түһэр. Хотуур ортото. Ыҥырыа мүөт таһаарара уурайар.
Атырдьах ыйын 19 күнэ – Иккис Ыспааһап. Хаһыҥ түһэр.
Атырдьах ыйын 21 — 23 күнэрэ – Аан Дьааһыҥҥа анаан туом толоруохха сөп.
Атырдьах ыйын 21 күнэ – Халлаан ыйын эргэтэ кэрэниитэ саҕаланар. Бу күн дьыл хайдах туруктаах да, тохсунньуга эмиэ оннук буолар.
Атырдьах ыйын 23 күнэ – ардаатаҕына, күһүн уһуур.
Атырдьах ыйын 28 күнэ – Үһүс Ыспааһап. От үлэтэ үмүрүйэр. Ый бүтүүтэ оту-маһы орохсутар тыал түһэр. Эһиил үчүгэй дьыл кэлиэх буоллаҕына, от кэнчээрилиир.

Атырдьах ыйа – сайыҥҥы ыйдартан бүтэһиктэрэ. Быйаҥ баһыллар кэмэ, сир аһа ситэн, кыһыҥҥыга хаһааныы сүпсүлгэнин үгэнэ. Биллэн турар, сылаас күннэри баттаһа, саха киһитэ саамай астынар, дуоһуйар кэмэ.

Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ

УлуусМедиа