Хаһааччыйа – хаһаактар түөлбэлэрэ

XVII-XVIII-c үйэлэрдээҕи архыып матырыйаалларыгар уонна нуучча хаһаактарын, айанньыттарын суруйууларыгар ахтыллыбатах, ханна баара, хаһан тутуллубута бэлиэтэммэтэх, Усуйаанатааҕы симиэбийэттэн баара-суоҕа отучча биэрэстэ үөһэ, Дьааҥы өрүс кытылын үрдүк сиһин үрдүгэр турар Хаһааччыйа сэлиэнньэтэ XIX-c үйэ иккис аҥаарыттан эмискэ күөрэйэн, тыыллан-хабыллан тахсыбыта. Итини былыргы кэми үөрэтээччилэр бу миэстэҕэ 1844 сыллаахха таҥара дьиэтэ тутуллуутун кытта быһаччы сибээстээх диэн бигэргэтэллэр. Ити оруннаах буолуон сөп. Тоҕо диэтэххэ, ыраахтааҕылаах Арассыыйа сиригэр-уотугар таҥара дьиэтин тутуу итэҕэлгэ сүгүрүйэр олохтоох дьону-сэргэни биир сиргэ түмүүтэ, олохсутууга ураты суолтаны ылара. Бу туһунан «Заря Яны» хаһыат суруйар. 

Ол туһунан биһиги биир дойдулаахпыт, биллиилээх кыраайы үөрэтээччи Н.И. Попов-Күндүлүн «Төрөөбүт төрүт түөлбэбит» диэн кинигэтигэр маннык ис хоһоонноох суруйуу баар: «Усуйаана сиригэр-уотугар төрөөн, олорон ааспыт улуус кулубаларыттан ордук биллиилээҕинэн уонна уорунан-кылынынан киэҥник сураҕырбыт киһинэн Өтүөс кулуба буолар. Кини уон тохсус үйэ ортотугар олорон ааспыта. Бу Горохов диэн суруллардаах киһини тоҕо Өтүөс диэн хос ааттаабыттара чуолкайдык биллибэт. Сорохтор нууччалыы «отец» диэн тылы сахатыппыттара буолуо диэн сэрэйэллэр. Нууччалар улаханнык ытыктыыр киһилэрин «отец родной» диир үгэстээхтэр.

Өтүөс кулуба биир дойдулаахтарыгар киэҥник биллибит үтүөтүнэн XIX-c үйэ ортотун диэки бастакы Усуйаанатааҕы Спасскай таҥара дьиэтин туттарбыта буолар. Ол кэмҥэ Усуйаана улууһун сиригэр-уотугар таҥара дьиэтин тутар туһунан Саха сирин күбүрүнээтэрин дьаһала кэлбит.

Ити кэнниттэн сотору буолан баран уокурук кииниттэн исправник тойон бэйэтинэн тахсан таҥара дьиэтин ханна тутар туһунан кэпсэтиини ыыппыт. Онно төрүт олохтоохтор ортолоругар мөккүөр үөскээбитигэр үс сири талбыттар уонна кыһыл көмүс кириэһинэн сэрэбиэйи түһэрэргэ быһаарбыттар.

Бырахпыт сэрэбиэйдэрэ Усуйаана сэлиэнньэтин утары сытар, былыр нуучча хаһаактара дьаһааҕы хомуйан мунньалларын иһин Ыраахтааҕы тумуһаҕынан ааттаабыт сирдэригэр түспүт. Ону кулуба тойон утарбыт: «Усуйаананы уонна Ыраахтааҕы тумуһаҕын сааскы халаан уута ылар буолан көмүөл мууһа тоҕо солоон барыан сөп. Онон таҥара дьиэтин Хаһааччыйа сэлиэнньэтэ турар Улахан сискэ тутуохха наада. Таҥара дьиэтэ улуус киинигэр, кулуба олорор сиригэр тутуллуохтаах», – диэбит.

Дьэ ити курдук, Өтүөс кулуба модьуйуутунан 1852 сыллаахха Хаһааччыйаҕа бастакы таҥара дьиэтэ тутуллубута. Ити тутуу Усуйаана олохтоохторугар 69 сыл устата эрэллээхтик сулууспалаан баран, Уһук Хотугу сиргэ сэбиэскэй былаас олохтонон 1921 сыллаахха сабыллыбыта.

Ол кэнниттэн 1930-с сыллардаахха Сэбиэт былааһын актыбыыстарынан кыһыл көмүс солотуулаах үрдүк куупаллаах, биэс алтан куолакаллаах Усуйаанатааҕы Спасскай таҥара дьиэтэ букатыннаахтык урусхалламмыта. Онон кырдьаҕас Хаһааччыйа сэлиэнньэтин төрүттээбит дьоннортон биирдэстэринэн Өтүөс кулубаны ааттыыллара оруннаах».

Бу Усуйаана улууһун төрүт олохтоохторугар уостан-уоска бэриллэн күн бүгүнүгэр диэри тиийэн кэлбит үһүйээн буолбут кэпсээн оруннааҕар саарбахтааһын суох диэххэ сөп. Кырдьык, улуус кулубата үрдүк дуоһунастаах тойон киһи ыйааһыннаах тыла-өһө биир дойдулаахтарыгар улахан мөккүөрэ суох ылыллыбыта буолуо. Онон, сүнньүнэн, нуучча хаһаактара уонна олохтоох атыыһыттар мунньустан олорор түөлбэлэригэр күҥҥэ хастыыта да үҥэр таҥараларын дьиэтэ тутуллаатын кытта чугас эргин олорор итэҕэли өрө тутар дьон көһөн кэлэн олохсуйбутунан барбыттара.

Ол эрээри Хаһааччыйа дьон-сэргэ мунньустан олорор миэстэтинэн XIX-c үйэ иккис аҥаарыгар бэлиэтэммитэ.

1861 сыллаахха манна икки таҥара үлэһитэ, үс таҥара дьиэтин сулууспалааҕа, тоҕус отставной хаһаактар, тулаайах огдооболор уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрэ, сэттэ уон туора урдустар (инородецтар), биир көскө кэлбит, уопсайа 85 киһи баар эбит.

Онтон 1888 сыллаахха Хаһааччыйаҕа 304 киһи олороро ыйыллыбыта. Итинтэн салгыы сэлиэнньэ нэһилиэнньэтэ эбиллэн испитэ. Ол туһунан 1912 сыллаахха Русскай Устьеҕа сыылкаҕа баран иһэр В.М. Зензинов дневнигэр маннык бэлиэтээбитэ: «Хаһааччыйа сэлиэнньэтэ отут биэс дьиэлээҕиттэн отута араас таһымнаах атыыһыттар бас билиилэригэр баар. Ордук улахан болҕомтону 1743 сыллаахтан ыла харалла сытар кумааҕылардаах Усуйаанатааҕы архыып тардар. Мин онно Елизавета Петровна, Петр III, Екатерина II элбэх государственнай ыйаахтара, Наполеону кытта сэрии саҕанааҕы правительственнай дьаһаллар баалларын бэлиэтии көрдүм. Сорох докумуоннар эргэрэн илдьирийбиттэр, кутуйахтар кэбийбиттэр».

Дьэ ити курдук, XIX-c үйэ саҕаланыытыгар Хаһааччыйа туспа нэһилиэнньэлээх пуун быһыытынан нуучча айанньыттарын уонна сулууспалаах дьонун суруйууларыгар бигэтик киирбитэ. Ол туһунан ордук элбэхтик аатырбыт айанньыттар Э.В. Толль, К.А. Воллосович, А.В. Колчак, М.М. Геденштром, Я.Ф. Санников ахтыларыгар этиллэр. Олорго үксүлэригэр Усуйаана уонна Хаһааччыйа сэлиэнньэлэр сэргэстэһэ бааллара ыйыллар.

XIX-c үйэ 70-c сыллара бүтуүлэригэр диэри улууска нууччалыы тииптээх дьиэлэр суохтара. Ол эрээри 1879 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр Хаһааччыйаҕа инороднай управа дьиэтэ тутуллубута.

Онтон XX-c үйэ саҕаланыытыгар манна атыыһыттар лааппылара, элбэх саха балаҕаннара баар буолбуттара. Сэлиэнньэ тас өттүгэр туундараттан көһөн кэлбит булчуттар уонна балыксыттар тордохторо турара. Балаҕаннар буор муосталаахтара уонна үрүттээхтэрэ, ортолоругар көмүлүөк оһох, муус түннүктэр тураллара, санитарнай усулуобуйа мөлтөх, эмчит суох буолан өлүү-сүтүү элбэҕэ.

Аҥаардас 1893 сыллаахха Усуйаанатааҕы таҥара дьиэтэ 36 бокуонньук көмүллүбүтүн бэлиэтээбитэ. Ити үрдүнэн Хаһааччыйа олохтоох нэһилиэнньэтэ улам элбээн испитэ. Ол биир сүрүн биричиинэтин Е.П. Сашенков 1989 сыллаахха тахсыбыт Саха сирин почтатын историятыгар сыһыаннаах «Хотугу сир почтатын трактара» диэн кинигэтигэр ыйбыта.

Кини онно: «Дьааҥы алын тардыытыгар баар Хаһааччыйа сэлиэнньэтэ сотору кэминэн Саха сирин хотугу өттүн бүтүннүүтүн эргиэнин киининэн буолбута. XIX-c үйэ ортотугар манна Дьааҥы аллараа өттүгэр 30 биэрэстэ тэйиччи сытар Усуйаана олохтоохторо барылара кэриэтэ көһөн кэлбиттэрэ. Онон Усуйаана суоҕун кэриэтэ буолбута. XX-c үйэ саҕаланыытыгар ити ааты үгүстүк Хаһааччыйаҕа сыһыарар буолбуттара. Манна Омолойтон Индигииргэ диэри тайаан сытар муора кытылын атыыланар түүлээҕэ уонна мааманын аһыыта түмүллүбүтэ» диэн суруйбута.

Онон XIX-c үйэ бүтүүтүгэр — XX-c үйэ саҕаланыытыгар Хаһааччыйа Хотугу Верхоянскай уокурук биир саамай бөдөҥ эргиэнин киининэн буолбута. Манна «И.П. Антипин уонна Г.В. Никифоров», «А.И. Громова» диэн улахан эргиэн тэрилтэлэрэ үлэлээбиттэрэ. Ону таһынан бытархай атыыһыттар — Федор Соловьев, отставной хаһаактар Шахурдин, Харитонов, Дауров, Горохов уо.д.а., барыта 40-ча киһи баара.

Кинилэр манна түүттэн өрүллүбүт уонна кумааһынай таҥас арааһын, кирпииччэ чэйи, саахары, табаҕы, испиири, тимир оҥоһуктары, иһити-хомуоһу аҕалан атыылыыллара. Онтон Усуйаанаттан түүлээҕи, мааман аһыытын, эти уонна балыгы таһаараллара. Аҥаардас 1905 сыллаахха Солуурдаах уонна Лээхэп арыыларыттан 4000 солк. суумалаах 210 буут, ол эбэтэр 3360 киилэ мааман аһыыта таһаарыллыбыта биллэр.

Дьэ ити курдук, атылыы баай историялаах, араа-бараа саастаах Усуйаана уонна Хаһааччыйа сэлиэнньэлэр түҥ былыргы кэмтэн ыла үгүс дьону-сэргэни бииргэ түмэн, төрөтөн-үөскэтэн, иитэн-үөрэтэн, куорсун анньан көтүтэн, олох киэҥ аартыгар сиэтэн таһаарбыт умнуллубат үтүөлээх улуус ытык кырдьаҕас нэһилиэнньэлээх пууннарынан буолаллар. Кинилэр өссө да үгүс сылларга үүнэ-сайда, тупса-чэчирии турдуннар диэн алгыыбын!

Бүөтүр МОХСУНУОХА

УлуусМедиа