Киһи оннугар киһи

Николай Лугинов

Биһиги бииргэ төрөөбүттэр үһүө этибит. Улахан убайым Сөдүөт саҥалааҕа, оргууй аҕай түөһүллэҥнээн хаамара, модьу-таҕа көрүҥнээҕэ. Ыһыах аайы мас, тардыһыытыгар уонна курдаһан тустууга кыайан, биһиэхэ мүһэ сиэтэн үөрдэрин өйдүүбүн.

Иккис убайым, Миитэрэй, синньигэс, эдэр тэтиҥ курдук дьылыгыр, көнө уҥуохтааҕа, ис киирбэх дьүһүннээҕэ. Туохтан даҕаны иҥнэн, чугуйан турбат харса суоҕунан уонна быһыйынан аатырара. Убайдарбын, миигиттэн лаппа аҕа буоланнар, өйдүөхпүттэн сиппит-хоппут улахан дьон курдук саныыбын.

От үлэтигэр Сөдүөттээх Миитэрэй аҕабынаан үһүө буолан сылдьаллара. Үлэни-хамнаһы чахчы кыайа тутан, от бөҕөнү оттоон үллэҥнэтэн, алаас аайы хотонноох балаҕан саҕа оттору кэбиһэллэрэ. Оччотооҕуга мин, син илиигэ-атахха сылдьар, саҥа хороччу улаатан эрэр, өгдөс да соҕус бэдик буолларбын, үлэҕэ чугаһаппат этилэр. Ону аҕам оҕрнньор: «Оҕо уҥуоҕа кытаата илигинэ ыараханы үлэлиирэ төрүт куһаҕан. Иҥиирэ уунан хаалан кэлин мөлтөх үлэһит тахсыа», – диэн быһаарара. Онон мин, оһоҕос түгэҕинээҕи атаах оҕо, «уҥуоҕум кытаатарын» кэтэһэн дьиэбэр ийэбинээн иккиэйэҕин хааларбыт. Күнү күннүктээн оонньууру эрэ үлэлиирим. Ити курдук оҕо саас дьоллоох халлаанын анныгар кыһалҕата суох олордохпуна сэрии саҕаламмытын туһунан сурах иһиллибитэ. Ол сурах көстүбэт ыар тыына, тугу барытын ыга баттыахтыы халыйан, ыал аайы дьукаах буолан киирбитэ.

Таайдарым биир элэмэс соноҕоһу мэҥэстэн сэриигэ барбыттара. Ыраатан иһэн Миитэрэй эргиллэн: «Сэмэнчик, Сэмэнчик, эн хааллыҥ биһиги оннубутугар. Дьоҥҥун үчүгэйдик көрөн-истэн олор, биһигини суохтатыма», – диэн миэхэ хаһыытаабыта. Элэмэс соноҕос мастар быыстарыгар киирэн аҕыйахта элэҥнээт көстүбэт буолбута. Ол айыыта онон… Кинилэр эргиллибэтэхтэрэ…

Арай хаста да түһээн көрдөхпүнэ убайдарым элэмэс соноҕосторун тоҕо эрэ таҥнары миинэн үөрэн-көтөн кэлэллэрэ. Маҥнай мастар быыстарынан элэмэс соноҕос кутуруга элэҥниирэ уонна кэннинэн төттөрү хааман бу тиийэн кэлэрэ.

Үлэни кыайар эр дьон бары сэриигэ барбыттарын кэннэ биһиги, оҕо-дьахтар, хаалбыппытыттан туох үтүөтэ тахсыай, быста сыһа-сыһа тыыннаах эрэ олорбуппут. Сэрии үһүс сылыгар саамай ыарахан кыһын буолбута. Хаһааспыт сыыһа олоччу эстэн, саас ый кэриҥэ аҥардас үөрэ хааһынан аһаабыппыт. Тыаҕа тахсан туһах ииттэ, айа тарда сатыырбытын, кыһалҕатын оҥорон, булт даҕаны киирбэт этэ. Аччыктаан оҕолуун-улаханныын сирэйбит дыгдаччы иһэн, харахпыт үүтэ ыраах оҥойон көстөр буолбуппут.

Муус устар ый ортотун саҕана хайыһардаах киһини, оннооҕор ыты уйар бэртээхэй тоҥот буолан, таайым Баһылаас оҕонньордуун тайахтыы диэн ааттаан бултуу бардыбыт. Баһылаас эдэригэр байанайдаах булчут эбитэ үһү. Ол кэлин кырдьан, хараҕынан мөлтөөн, дьиэ таһыгар эрэ сылдьар.

– Улахан Тарыҥ иирэтигэр хайаан да биир эмэ кыыл бүгэн кыстаабыт буолуохтаах, биһиги ону тутуһуох, – диир оҕонньор. – Тоҕойуом, Сэмэнчик, дьэ, киһи эрэ буолларгын, маҥнай олус күүскэ түһүнээйэҕин. Эстэн хаалыаҥ. Нэмин билэн кыратык саҕалаан баран, кэлин түһэн биэриэҥ этэ. Уонна, кыыл суолун баппакка, ыт саҥатынан курдарыта түһэр баҕайы.

Тус хоту түһэн истибит. Оруобуна оҕонньор эппитин курдук, Улахан Тарыҥ чугаһыгар тоҥуу хаары тоҕо кэһэн атаралаабыт тайах суолугар иҥнэ биэрдибит. Биһигиттэн туран барбыт. Ыппыт, быатыттан босхолоноот, кутуруга эрэ көстөн хаалла. «Түөртээх-биэстээх атыыр кыыл эбит», – диэн оҕонньор тоҕо эрэ сибигинэйэн эттэ. Мин кыра ботуоҥка сыыстаахпын оҕонньорбор биэрдим уонна муҥ кыраайбынан түһүнэн кэбистим. Өтөр-өтөр ханна эмэ иннибэр ытым үрэн баргыйара иһиллэр буолла. Ол аайы айаммын эбэн биэрэбин да, ытым саҥата чугаһыахтааҕар ыраатарга дылы. Оҕонньорум сүбэтинэн быһалыы сатыыбын. Ол курдук өр сүүрдүм быһыылаах. Халлаан саҥа хараҥаран иһэн сырдаан кэллэ.

Үрдүк сыыр эниэтигэр халыһыйан тиийэн, хайыһарбын кыайан салайбакка, туора охто сытар мастан иҥнэн умса хоруйа түстүм, төбөбүнэн кытаанахха охсуллан түлэй-балай бардым. Харахпар хабыс-хараҥа ортотугар араас өҥнөөх төгүрүк уоттар эргийэллэр. Ол быыһыгар эмиэ да элэмэс соноҕос кутуруга элэҥнииргэ дылы. «Доҕоор, Сэмэнчик, эн хааллыҥ биһиги оннубутугар…» – диэн хатан хаһыы мэйиибэр охсуллан ааста.

Нэһиилэ хаартан оронон ойон турдум. Охторбор ыраах эһиллибит хайыһардарбын ылан көрөбүн. Дьолго, бүтүттэр эбит. Ол икки ардыгар тыа кэтэҕэр адьас чугас ытым саҥата өрө баргыйа түстэ. Мин доҕолоҥнуу-доҕолоҥнуу кыаҕым баарынан сүүрэн содьороҥноотум. Чараас титирик ойууру аһара түһээппин кытары, ырааһыйа нөҥүө, соһуйбут санаабар, тиити төргүү мутугунан, сүүнэ улахан атыыр тайах бу турар эбит. Муоһунан кулаан, атаҕынан табыйан ыты кытары охсуһар. Саабын тайах агдатын диэки туһулаат тардан кэбистим. Саа тыаһын кытары тайаҕым иннин хоту уончата ойуолаан, тоҥуу хаары бурҕаҥнатан иһэн, төбөтүн оройунан умса баран хойуостана түстэ…

Мин, уон биэстээх булчут, ытаан бахсырыйа олордохпуна оҕонньорум кэлэн ааттаан нэһииччэ тохтотто. Күн лаппа үөһэ ойуута кыайарбытынан эт сүгэн дьиэбитигэр төнүннүбүт.

Оо, дьоммут үөрбүттэриэн! Бары мин илиибин ыга тутан үгүс тыла суох саамай истиҥ махталларын биллэриэхтэрин баҕараллар. Оҕонньоттор миигиттэн үчүгэй булчут тахсыаҕын билгэлииллэр.

– Бу уолуҥ соторутааҕыта ыстаана суох сүүрэр бэдик этэ эбээт! Ол бэйэтэ бүгүн бачча дьон тыыммытын өрүһүйдэ дии. Уол оҕо барахсан, уһуктаах уһуктаах курдук. Кэбис, доҕор, киһи оннугар киһи баара, хата, убайдарын суохтатыа суох…

Оччотооҕуга ити тыллар миэхэ саамай үрдүк сыанабыл курдук иһиллибиттэрэ: «Киһи оннугар киһи баара…»

Убайдарбын өйдөөтөхпүнэ, билиҥҥэ диэри уйадыйа саныыбын. Эргиллэн кэлбиттэрэ буоллар, дьиэ-уот туттан, оҕо-уруу төрөтөн эрэ үчүгэйдик олороллор этэ.

Билигин мин үс оҕолоохпун. Үһүөн уолаттар. Улаханым, быйыл үөрэҕин бүтэрэн, саҥа учууталлаан эрэр, ортом армияҕа сылдьар. Кыра уолум Митя булчут үөрэҕэр бараары бэлэмнэнэр. Митям умса бырах, тиэрэ бырах, быһыылыын-таһаалыын, дьүһүннүүн үкчү Миитэрэй Миитэрэйинэн. Сороҕор күлэ-күлэ кэпсээн-ипсээн «күөллээн» бардаҕына киһи «сык» гына түһүөх курдук. Бу отучча сыллааҕыта «суох» буолан хаалбыт киһи иккиһин эргийэн, хат төрөөн сылдьарыгар дылы.

Ити курдук оҕолорум бары атахтарыгар туран, дьон кэккэтигэр тахсан эрэллэр. Бэйэм кыһынын бултуубун, сайынын окко сылдьабын. Үчүгэй үлэм иһин орденнаахпын. Хаартыскам совхоһум Бочуотун дуоскатыгар ыйанан турар.

Убайдарым кэриэстэрин толордум дии саныыбын…

Дойдубут киэҥ. Бу уһугар түлүк түүн буоллаҕына, анараа баһыгар күрүлүүр күнүс. Аҥар кытыытыгар уот куйаас, сымыыт буһар сыралҕаннаах итиитэ, оттон нөҥүө өттүгэр чысхааннаах тымныы, кыыданнаах кыһын, ирбэт тоҥ…

Дойдубут киэҥ. Ол эрээри кини биир уопсай сайдар кэскиллээх, биир ыалдьар дьарҕалаах… Дойдуҥ хайа да түҥкэтэх муннугар тиий, куорат, сэлиэнньэ аайы эн хайаан да булуоҥ өйдөбүнньүгү. Сороҕор таастан суруллубуту, сороҕор граниты, боруонсаны…

Былырыын мин төрөөбүт бөһүөлэкпэр сэриигэ өлбүттэргэ өйдөбүнньүк туруорбуттара. Кэтит бетон билиитэҕэ суруллубут дьоннор ааттарын ааҕыталыы турдум. Арай ол туран дьик гына түстүм. Бу тугуй? Мин араспаанньам, мин аатым… Хайдах хайдаҕый?

Онтон дьэ өйдөөн сонньуйабын: ити мин аатым буолбатах. Ити мин абаҕам. Аҕам быраата. Эмиэ мин курдук Ньукулай диэн эбитэ үһү. Суох, мин курдук буолуо дуо? Миигин кини курдук, «киһи оннугар киһи баар буоллун» диэн, Ньукулай диэтэхтэрэ эбээт.

Сөп ээ. Ньукулай оннугар Ньукулай, саллаат оннугар саллаат, киһи оннугар киһи. Барыта сөп. Биир биһиги үөлээннээхпит эдэр поэт эппитигэр дылы:

Биһиги

этиллибэтэҕи этээри,

Биһиги

сиппэтэҕи ситэрээри

Үөскээбиппит

улуу үйэҕэ…

Иннибэр харах ыларын тухары Украина киэҥ нэлэмэн истиэбэ нэлэһийэр. Хайа да диэки көр – сир халлааны кытары силбэһэн саҕах буолуор диэри барыта истиэп, тула истиэп. Онно киллэһик тэҥ бөлкөй талахтар, эдэр мастаах арыы тыалар күөх лабааларынан суугунаһаллар. Арҕаа диэки сир тиэрэ сылдьар кыһыл трактордар хомурдуос саҕа буолан көстөллөр. Өтөр-өтөр оргууй сайа охсон ааһар сылаас тыал сытыган эрбэһин сытын аҥылытар. Күн былыта суох күрэҥниҥи күөх халлаан оройуттан сири таҥнары одуулуур, туох баары барытын уотунан угуттуур, куйааһынан сырайар. Оттон сир, субу оһохтон тахсыбыт килиэптии, итии паарынан тыынар.

Үчүгэй да сир, кэрэ да дойду! Бу туран мин тугу эрэ өйдүү саныыбын, хаһан эрэ манна сылдьыбыт, бу истиэп киэҥ киэлитин билэр курдукпун. Тоҕо мин кинини көрүөм инниттэн таптаатым? Тоҕо эрдэттэн ахтаммын, түүн түүлбэр киирэрий? Тоҕо маннык куттуун-сүрдүүн курдары тартаран, дьикти күүскэ бэринэн мин манна кэллим? Тоҕо?:

Ырыаҕа ылланарын курдук, сорох түгэннэргэ мин өйдүүбүн бу көҕөрө чэлгийбит сир-ийэ барахсан, тоҕута кэһиллэн баран, ыараханнык ыалдьыбыттыы дьигиҥнээн, ынчыктаан ылар ыар күннэрин. Өйдүүбүн ол дириҥ баас чэринии, оллороот-боллороот буолан көстөр, оһон эрэр окуопалар омооннорун чөҥөрүйөр түгэхтэригэр сыппыппын. Өйдүүбүн илбис кэбистэрбит илиилэрбинэн автоматы ыга тутарбын. Киһини өлөрөр кэбэҕэһин, үтүөнү оҥорор ыараханын. Өйдүүбүн, иннибэр снаряд дэлби ыстанан, халлааны, сырдыгы хара буорунан саба тэбэрин…

Өйдүүбүн илэ дуу, эбэтэр итини барытын эппэр-хааммар ийэм үүтүнүүн иҥэринэн улааппыппын дуу.

Өйдүүбүн… Өйдүүбүн!

Бүгүн ыһыах, бүгүн өрөгөй, үөрүү күнэ. Ол да иһин дьоннуун тэҥҥэ айылҕа кытары үөрэн-көтөн, чыычаах ырыатынан дьиэрэйэр, сиккиэр тыалга суугунуур. Эчи, үчүгэйин! Бүтүн үтүө күммүт үүммүт. Киһи эрэ ыллыах, күлүөх-оонньуох курдук. Төһө эрэ көр-нар тардыллар! Билигин ас бастыҥа бэлэмнэнэн, уһааттарга кымыс бөҕө| кыынньан, үп-үрүҥ күүгэнинэн өрө үллэн эрдэҕэ. Хайа саха киһитэ билбэтэ баарай, ыһыах күн үөрүүтүн?!

Кырдьаҕас учуутал Иван Васильсвич Лазарев, үөрэтэр оҕолорун салайан ыһыах түһүлгэтин тула чэчир астаран баран, быраһынньыкка дьонун кьггары бииргэ киирээри бу дьиэлээн иһэр. Иван Васильевич төһө даҕаны кырдьаҕас учуутал буолбутун иһин «кырдьаҕас» диэн тыл киниэхэ букатын сөп түбэспэт. Оннук кини сирэй-хараҕа эдэр киһиттэн итэҕэһэ суох чэгиэн, сэргэх. Арай баттаҕар эрэ үрүҥ күдэрик саҥардыы түһэн эрэр уонна бу кэлин сылларга, сэриигэ ылбыт баастара дьарҕа буолан көбөн, ыарытыйар буолла. Иван Васильевич хаҥас атаҕынан доҕолоҥ. Хардыы килэбэчигэс мас торуоскатыгар ыарахан-ыараханнык тайаммахтаан ылар. Кини бу да иһэн, оллур-боллур хонууга иннин көрүммэккэ хааман, хаста да бүдүрүйдэ. Ол эрээри син биир хараҕа сиргэ тиийэ намылыспыт хойуу лабаалардаах баай хатыҥтан, күөх халлаантан арахпата.

Халлаан… Сир-сир халлаана тус туһунан өҥнөөх, бэйэтэ туспа кырааскалаах буолар эбээт! Иван Васильевич элбэх сир халлаанын анныгар сылдьыбыта. Кини Украина уотунан-буруонан кыыһар халлаанын билиҥҥэ диэри чаҕылхайдык өйдүүр. Фашистскай Германия дьэбин уоһуйбут курдук, танк куйаҕыныы кыбыс-кытаанах тимир өҥө өҥнөөх халлаанын ама хаһан умнуой? Ол да иһин кини маннык сытыытык, ис-иһигтэн долгуйан туран дойдутун чараас ньалака, былааттыы нарын күөх халлаанын тапталлааҕын көрсүбүттүү сөҕө, кэрэхсии көрөр. Оттон хатыҥ? Саха сирин хатыҥа, намыһах да буоллар, лабаалара хойуу, иһиттэн ньүөл, бэйэтэ халадаай ырбаахылаах саха дьахтарыныы лаглаҕар. Биһиги хатыҥнарбыт бэйэлэрэ туспа кэрэлээхтэр.

Бүгүн сэрии кэнниттэн сүүрбэ бэһис ыһыах. Номнуо үйэ чиэппэрэ ааста. Сэрии хаалларбыт суола-ииһэ улам сүтэн-оһон эрэ. Ол эрээри баас эрэ барыта килэриччи оһон хаалар буолбатах. Сорох бааһа, хата, дьэ күөрэйэн, өссө күүскэ сүһүрэр, сааһын сарбыйар.

Иван Васильевич үс төгүл бааһырбыта. Кэлин бүтэһигэр Шпрее өрүс хаҥас кытылыгар ылбыт буулдьата билиҥҥэ диэри сиһин тоноҕоһун диэки олоро сылдьар. Ол баҕайы быйыл саас бэркэ эрэйдээтэ. Баччааҥҥа диэри кыратык ааллар даҕаны оччо биллэрбэккэ сылдьан баран, дьэ, атара буолан күөрэйээри гынна быһыылаах.

Бүгүн оҕолоро түмсэр күннэрэ. Онон Иван Васильевич туһугар бу ыһыах бары өттүнэн өтөр-наар буолбатах үөрүүлээх күн. Оҕолоро улаатан, «борбуйдарын көтөҕөн», үлэһит дьон буолан, сир-сир аайы тарҕанан олохсуйдулар. Дьиэлэригэр ким сайын, ким күһүн куруук урут-хойут кэлэн, ахтан аҥардара буолбут дьонноругар аҕыйах хонукка көстө түһээт, эмиэ элэс гынан хаалаллара.

Һуу, бу тугуй?!.. Тугуй?

Эмискэ туох эрэ дөйүтэрдии ньир гынна. Сир күөгэлдьийэн, мөхсөн ылла. Иван Васильевич илиитин-атахтарын сүһүөхтэрэ сэниэтэ суох налыйан, умнаһа быһа охсуллубут оттуу оргууй охтон түстэ.

Маҥнай утаа соһуйан хаалан туох дии саныан билбэтэ. Онтон: «Тыый, ама?!» – диэн соһуччу санаа күлүм гынан ааста. Врачтар эмискэ буолуо диэн эрдэттэн сэрэппиттэрэ ыраатта. Ону ким күүтэ сылдьыбыта баарай? Ол эрээри киһи эрэ уҥар, охтор баҕайыта. Баҕар, манан ааһыа… Эт этэ улам улугуран, ыараан, тымныйан барда. Суох! Бүттэ быһыылаах. Тоҕо хобдоҕой! Ок-сиэ сатаан бардаҕына, болдьообут курдук, оруобуна бүгүн буоллаҕа, абатын! Арыый ситэри олох эрдэ да буолбатаҕын. Дьиккэриҥ баара бачча сыл тоҕо эрэ тыыммын кэтэһэн-кэтэһэн бу саамай өрөгөйдөөх күммэр умса көттөҕө…

Дьоно күүтэн эрдэхтэрэ. Ааныс эрэйдээх… Оҕолоро кэлэн эдэригэр түспүт курдуга. Маарыын сарсыарда иккиэн эрдэ турбуттара. Ас астанарыгар уот элбэхтик оттуллуо диэн көбүччү соҕус мас мастаабыта. Бииргэ олорбуттарын тухары үөрүү да, хомолто да ханна барыай? Ону барытын тэбис-тэҥинэн сүрэхтэринэн үллэстэн баччаҕа тиийэн кэллэхтэрэ. Маҥнай холбостохторун нөҥүө сылыгар оҕолоро оччотооҕу эмп-томп суоҕар тэптэрэн буолуо, тымныйан өлөн хаалаахтаабыта. Ону кистээн кэлэн баран куустуһан олорон ытаспыттара букатын бэҕэһээҥи курдук. Уйбаан сэриигэ учууталлыы олорон барбыта. Ааныс Бористаах Машаны, оччоҕо сылы сыллатааҕы быыкайкаан оҕолору, көтөхпүтүнэн соҕотоҕун хаалаахтаабыта. Кэлин сэрииттэн кэлэн баран, Уйбаан дьарҕата көбөн, уһун түүнү быһа утуйбатаҕына Ааныһа эмиэ ону-маны гыммыта буолан тэҥҥэ хаамсан тахсаахтыыра. Мэлдьи сирэй-харах кэтэһэн: «Хайа, доҕоор, хайдаххыный?» – диэн ыйыталаһар, оскуолатыттан кэллэр эрэ: «Сылайбьгтыҥ буолуо, сытан сынньана түһүөҥ дуу?» – диэн такайа сылдьара. Кини курдук аргыстаах да буолан олох эриирдэрин-буруурдарын туораталаан аныаха диэри тиийдэҕэ. Үйэлэрин тухары бэйэ-бэйэлэригэр өйөнсөн олорон иккиэн биир киһи курдук буолан буолан хаалбыттар. Бэл өйдүүн-санаалыын биирдэр. Ол бэйэлэрэ дьэ арахсыах күннэрэ кэллэҕэ… Абарбыт иһин туох истиэ баарай?!

«Оо, оҕолорум бачча ахтан-ахтан дойдуларыгар кэлэн көрсүһүүлэрин үөрүүтүн мин куһаҕан буолан саппаҕырдыах муҥум буоллаҕа! Өссө быычыкайкааннарым… Чыычаахтарым төһө эрэ куттанан оҥой-соҥой көрөөхтүүллэр. Кинилэри эрэ куттаабатах киһи! Уолуйан, куттанан ытыыр диэни ким да билбэтин. Бэйэм атахпынан тиийбитим буоллар… Чугаһаан да баран кыайтарбата. Оол хатыҥнары аһары түспүт буоллар, көстөн турар сир.

Сотору сүтүктээн кэлиэхтэрэ. Ол иһин! Иһэллэр. Иккиэлэр. Улахана Борис быһыылаах. Кини! Байыаннай киһи киэбинэн туттан, сүүрэ-хаама былаастаан иһэр. Хараҥа күөх параднай формалаах, саһархайдыҥы көмүс курдаах, хаймыылаах фуражкалаах. Иккиһэ Степа, убайыгар холоотоххо букатын оҕо курдук…»

Борис Степалыын сырсан кэлэн сөһүргэстии түһэн аҕаларын сэрэнэн тиэрэ эргиттилэр. Тугу да ыйыппаттар. Хаһан эрэ син биир маннык буолуохтааҕын оҕо эрдэхтэриттэн билэллэр. Арай ол «хаһан эрэ» хойуут-хойут буолуохтааҕын курдук саныыллара.

Борис аҕатын икки илиитинэн чэпчэкитик дэгдэччи көтөҕөн ылан сэрэнэн дьиэтин диэки хаамта. Степа тугу гыныан билбэккэ тула көтөр. Ытыһын көхсүнэн харахтарын туора-маара соттуммахтыыр. Борис аҕатын тонолуппакка одуулуур. Хара бараан сирэйэ кыбыс-кытаанах. Уоһун ньимиччи туттубут. Хойуу хаастара түрдэстэн, кэҥэриитигэр силлиспит сирдэригэр хас да синньигэс сурааһыннар түмсэ түспүттэр. Үрдүк ыраас сүүһүгэр тымныы көлөһүн бычыгыраабыт. Борис билигин тугунан эрэ Уйбааннаах комбаттарыгар, Полугайко капитаҥҥа, олус күүскэ майгыннаата. Бу тус-туһунан көлүөнэ, атын-атын омук дьоно туох уопсайдаах буолуохтаахтарын Иван Васильевич кыайан өйдөөбөтө. Тулата туманныран барда.

Борис аҕатын дьиэҕэ киллэрэн томточчу хомуллубут түүл сабыылаах сыттыктардаах ороҥҥо сытыарда. Сибилигин аҕай бырааһынньыкка бараары түбүгүрэ олорбут дьиэ иһэ эмискэ чуумпура түстэ.

Ааныс кэргэнин кута-сүрэ көппүт кубаҕай сирэйин көрөөт, тэмтээкэйдээн ылбытын оҕолоро икки өттүттэн өйүү туттулар. Илиитигэр сибилигин өтүүктээбит плечиктээх пиджагар иилиллибит бойобуой орденнар, медаллар кылыгыраһан ыллылар.

Иван Васильевич тымныйан эрэр уостарын нэһиилэ хамнатан: «Сыччыыйдарым… Чыычаахтарым… куттаныахтара…» диэн иһиллэр-иһиллибэттик саҥа таһаарда.

Радионан фашистскай Германияны кыайыы 25 сылыгар аналлаах биэрии буола турар. Диктор нүһэр куолаһынан биирдии тылларын быһыта баттаталаан хоһоон ааҕар:

Мне память ворошить не надо,

Чтоб снова вспомнить о войне.

Она осколочным снарядом

Сама взрывается во мне…

«Хотугу сулус» сурунаал, 1974 сыл, №9

УлуусМедиа