Үс кэпсээн

Василий Титов

ТИМИР БОРОҤ

Түүҥҥү үрүҥ туман курдук тунаархай өҥнөөх бороҥ ат, төбөтүн саҥа көбөөн эрэ күөх окко умса анньа туран, аһаан курдурҕатар. Сымнаҕас, хара уостар бэрт имигэстик күөх оту сөрүү туталлар. Өтөр-өтөр ат тыбыыран ылар.

Сөрүүнүнэн иҥиэттэр халыҥ тумул тыа кэтэҕиттэн күн бастакы сырдык, тэбэнэттээх кыламаннара тыгыалаатылар. Кыракый чыычаахтар, чаччыгыныардар ол сардаҥаҕа сөтүөлээри тиит саамай чыпчаалыгар муһуннулар. Бэрт сотору алаас уҥуоргутунааҕы үрдүк томторго күн тыкта. Онно турар кубархай баҕаналар сырдыы туналыстылар. Бороҥ ат кэрии саҕатынан ол томтор диэки аһыы-аһыы аа-дьуо хаамта.

Ат туйахтарыгар силбиккэ үүммүт сибэкки сиик таммахтара умньаннылар. Көлүүр ата – мындыр. Бу өтөх ото олус минньигэс буолааччы. Ат чараас, сандаархай кутуругар, кылгас убаҕас сиэлигэр күн сардаҥалара сөрүөһүннүлэр. Сылгы сытыы кыллаах кутуругунан сапсыннаҕына, бэйэтин тула сырдык кыымнары бытарыта ыһар курдук.

Бу ат аата Тимир Бороҥ диэн. Тутааҕа суох ыстакааны умсары уурбут курдук намчы туйахтардаах, көнө бэрбээкэйдээх. Быйыл сааһа 19-һа. Намчы, чэпчэки, быһый эрэ сылгыга баар хара туйахтардаах, кылгас эрээри бөгдьөгөр соҕус систээх, ыамах курдук кыра истээх, кытаанах тараһалаах аты ким баҕарар сөбүлүү көрүөн сөп.

Тимир Бороҥу ааспыт сыллаахха диэри ыһыахха сүүрдэллэрэ. Кырдьык эдэр эрдэҕинэ, чугас эргиннээҕи нэһилиэктэр сүүрүктэригэр иннин биэрбэтэҕэ. Аны билигин 6–7 саастаах уһуу дьөһөгөйдөрү кытта кыайан күрэс былдьаспат буолла. Ону ол диэбэттэр. Дьоннор кэрээнэ суохтар. Таһыйан да туран сүүрдэллэр. Тимир Бороҥ өрүү биэтэктэн инники түһэр идэлээҕэ. Ол – биричиинэлээх. Ат кырдьыбытын билиммит бастакы сылларыгар биэтэктэн, аахсыбат гына, арыый эрдэ түһэн, сир ортотугар диэри ханнык да бэйэлээх сылгыга иннин биэрбэт этэ. Оттон кэнниттэн ситэн кэлбит аты иннин күөйэ сүүрэр идэлэммитэ. Ол эрээри быһый, эрчимнээх туйахтар кинини ааһа тибийэ көтөр буолбуттара. Тимир Бороҥ арай биир ньымата хаалбыта. Ол – ойоҕолоон ааһан иһэр аты муннунан ойоҕоско туора анньыы этэ. Дьэ итинник, бэйэ иннин биэрбэт буолуу сыралаах дьаныара Тимир Бороҥу кэрээнэ суох буоларга күһэйбитэ.

Быйылгы ыһыахха Тимир Бороҥу сүүрпэтилэр. Билигин биригэдьиир уол бэйэтэ миинэр. Хайа муҥун, Тимир Бороҥу өйдүүр, ытыктыыр киһи дьэ түбэстэ быһыылаах. Биригэдьиир уол Тимир Бороҥу кыһыны быһа сылгылары кытта сиргэ көҥүл-босхо ыыппыта. Саас, хаар хараарыыта, туппута.

Тимир Бороҥ урукку хаһаайынын санаан ойоҕоһун быччыҥнара күүскэ бүрүтэ тартылар. Ат киҥнээхтик, улаханнык тыбыырда. Ол киһи кыһын эбэтэр сайын кэллэ диэн сынньаппат үгэстээҕэ. Хаар түстэр эрэ ыарахан, күтүр улахан сыарҕаҕа көлүйэрэ. Фермалары, ыраах учаастактары кэрийэрэ. Ат эрэйдээх хайдахтаах да тымныыга көлөһүнүн кыаммат буолбута. Сорох күн хара сарсыардаттан түүн оройугар диэри сыарҕалыын-баҕастыын сэргэҕэ өрө бааллан тураахтыыра. Аччыктыыра. Титириирэ. Оттон айаннаатаҕына, иччитин ыарыылаах кымньыыта кини самыытын буутун быһыта кымаахтаан ититэрэ. Үксүгэр иччитэ буолуохсут итирик айанныыра. Оччоҕо ыһыы-хаһыы, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт ырыа-тойук бөҕө буолара. Уһун айаҥҥа сэниэтэ быстан дуу, утуйан дуу, ардыгар ньим-бааччы барара. Тимир Бороҥ иччитин хайаан даҕаны дьиэтин олбуоругар тиэрдэр уонна, тоҥ чигдини сытыы туйахтарынан табыйа-табыйа, иҥэрсийэрэ. Оччоҕо дьоно тахсан хаһаайынын көтөҕөн киллэрэллэрэ.

Биирдэ күнү быһа бааллан туран тоҥмута, титирээбитэ. Иччитэ үгэһинэн өлөр итирик этэ. Иннин-кэннин өйдөөбөт итирик киһини сыарҕаҕа олордубуттара. Тимир Бороҥу атын дьон сэргэ төрдүттэн суолга киллэрэн баран, кымньыынан охсон хаалбыттара. Титирээбит ат дохсуннук, өр айаннаабыта, дьиэтигэр тиийэ охсон аһыан, сынньаныан баҕарара.

Ат биирдэ өйдөөбүтэ соһон иһэр сыарҕата тоҕо эрэ чэпчэки этэ. Тимир Бороҥ тохтуу биэрбитэ. Суох, кымньыы куһуурбатаҕа. Ыһыы-хаһыы даҕаны суох этэ. Ат сыарҕатын диэки бэркэ сэрэнэн хараҕын кырыытынан көрбүтэ. Киһитэ сыарҕаҕа суоҕа. Тимир Бороҥ тугу эрэ толкуйдаан балачча турбахтаабыта. Онтон иннин диэки хааман ыраас сиргэ киирбитэ. Тоҥуу хаарга туораан тахсан, төттөрү эргийбитэ. Суолга киирээт, кэлбит суолун устун тиэтэйэ-саарайа айаннаабыта. Өр өтөр буолбатаҕа, суолга хара көстүбүтэ. Ат мууһурбут муннунан киһитин бэркэ сэрэнэн, бигээн көрбүтэ. Хаһаайына кытаанахтык утуйа сытара. Ат күүскэ анньыалаабыта. Онно хаһаайына иһиллэр иһиллибэттик ботугураабыта. Уонна эмиэ утуйан барбыта. Тимир Бороҥ ыксаабыта. Кырыарбыт кыламанын быыһынан тымныытык чаҕылыйар сулустары одуулаан турбахтаабыта. Туох эмэ биллэрэй диэн, сытыы, уһуктаах кулгаахтарын чөрбөҥнөппүтэ. Суох, тула им-ньим этэ. Арай чуумпу кини кулгааҕар биир тэҥник чуҥкунуура, тымныы кыһыҥҥы тыаны үрдүнэн, оту саамылыыр тыаһы санатан, сыыгыныыра. Тимир Бороҥ киһитин хаалларар санаата суоҕа. Ол кэриэтин кини манна турбутунан хонуо.

Ат иччитин муннунан кэйиэлээн суол устун төкүнүппүтэ. Балачча итиирдик төкүнүппэхтээн иһэн тохтообута. Онтон арыгы дьаардаах сытынан аҥылыйар хаһаайынын сирэйин тымныы муннунан анньыалаабыта. Онуоха киһитэ, дьэ, уһуктубута быһыылааҕа. Киһи Тимир Бороҥ суларыттан модьу, кылгас тарбахтарынан харбаабыта. Быаттан тутуспутунан тобуктаан олорбута. Тимир Бороҥ төбөтүн өндөппүтэ. Киһи сүһүөҕэр арыычча турбута, атын төбөтүн кууһан өр ытыы турбута… Ол түүн Тимир Бороҥ иччитин дьиэтигэр аҕалбыта.

Тимир Бороҥ быйыл саас эмис-тот уонна сынньалаҥ. Бэл сүүрүөн-көтүөн баҕарар. Уҥуохтара кычыгыланаллар. Бу алаас көнө хонуутугар хаста да төттөрү-таары сүүрэн быыппаһынна.

Мантан чугас ферма баар. Онно биир кыыс ньирэй көрөр. Ол кыысчаан Тимир Бороҥу наһаа таптыыр. Биригэдьиир уол тиийдэҕинэ кыыс, туос чабычахха бурдук кутан, сэргэ төрдүгэр ууран биэрэр. Кыысчаан сымнаҕас, нарын тарбахтарынан ат сылаас уоһун имэрийэр. Тимир Бороҥ кыыс кытаанах түөһүгэр төбөтүн сигэнэр. Тимир Бороҥ, хайдах эрэ, бу фермаҕа өр кэмҥэ кэлбэтэҕинэ тэһийбэт үгэстэннэ. Хата ону эдэр иччитэ билэр быһыылаах. Быыс буоллар эрэ иккиэн фермаҕа үөрүүнэн айанныыллар.

Бэҕэһээ киэһэ кинилэр фермаҕа эмиэ кэлбиттэрэ. Уол Тимир Бороҥу кыыска өр имэриттэрбэтэҕэ. Сэргэттэн ат үүнүн төлө тардаат: «Бар, аһаа», – дии-дии, моонньун таптайбыта. Тимир Бороҥ кыыс кэлээрэй диэн, хараҕын кырыытынан кылап гына көрө-көрө, бастаан тиэргэн отун тиниктэспитэ буолбута. Кыыс кэлбэтэҕэ. Уоллаах кыыс, күлсэ-күлсэ, дьиэҕэ киирэн хаалбыттара.

«Бэйи, күн ыраатта. Иччибэр бэйэм да тиийиминэ. Баҕар, бурдук амсайыам» дии санаан, Тимир Бороҥ, кылгас күөх оту тардыалаһа туран, чөрбөс гынна. Уонна тэбэнэтэ книрэн, өрө тэбэ-тэбэ, сүүрэн быыппаһынна. Ат алаас саҕатыгар тиийэн бэдьэҥ айанынан барда. Фермаҕа тиийэр ыллыгы булла. Тимир Бороҥ ферма турар алааһыгар киирэн иһэн уолу уун-утары көрүстэ. Иччитэ үөрдэ. Үгэһинэн кини Тимир Бороҥ сымнаҕас, минньигэс сыттаах уоһугар иэдэһин сыһыарда. Оттон ат уол моонньугар, санныгар төбөтүнэн сигэммэхтээтэ. Уонна кылгастык тыбыыран ылла. Тимир Бороҥ, өйдөөх ат барахсан, сытымсах муннугар кыыс ураты истиҥ, дьикти сыта охсуллан-ааспытын биллэ. Алаас уҥуор түптэ буруота сарсыардааҥҥы чуумпу салгыҥҥа биллэ-биллибэттик долгуннура хамсыы турда.

Биригэдьиир уол Тимир Бороҥу ньирэй суола оһуор аспыт ыллыгынан сиэтэн ферма диэки илдьэ бара турда. Тимир Бороҥ, уол кэнниттэн иһэн, кини хара сурааһыннаах үрүҥ киэпкэтин сымнаҕас уостарынан умса аста уонна сэргэх, кырасыабай төбөтүн эрэллээх иччитин санныгар ууран кэбистэ. Кинилэр оннук, өссө даҕаны күн уотуттан көтө илик силбиги кэһэн, хаамса турдулар.

БИҺИГИ ИЙЭЛЭРБИТ

Кэлбит массыынабыт, биһигини уулуссаҕа түһэртээт, ааһа турда. Ый быыһа хараҥа. Түүн ырааппыт. Аргыһым – партком секретара. Түөһэлии эбиппит. Кэлин билсибиппит, аны саастыы буоллубут.

Киһим сытыы-хотуу, быһыта түһүтэлээн, сулбурута ыстаҥалаан уол оҕо. Күүлэҕэ киирэн, аан тутааҕын таба харбаабакка сылдьан, тоҥсуйан либиргэттэ. Өр-өтөр буолбата, иһирдьэ муоста кыычыгыраамахтаата. Чэпчэки атах тыаһа сырдырҕаан кэлэн күүлэ уотун уматта. Аан күрүчүөгэ төлөрүйдэ. Биһиэхэ, сылайбыт, тоҥмут, айан дьонун сиэринэн аччыктаабыт дьоҥҥо, дьиэ ичигэс салгына ил гынна.

Остуолга ас тардылынна. Сүөгэй үүттээх итии чэй… Бэлиэр умна сыспыппын ээ, көр, сүөгэйдээх чэйи.

– Хайа, сыллыай, хааллардылар дуо? –ийэ кэккэлэһэ олорон уолун кэтит санныгар хатыҥыр тарбахтардаах илиитин уурда.

– Ээ, хааллым, ийээ. Аны да икки сыл түүннэри-күнүстэри мунньахтыыр, маргыһар буоллум, – бүгүн буолбут коммунистар отчуоттуур-быыбардыыр мунньахтарыгар иккистээн быыбардаммыт партком секретара, кыбыстыбыт курдук, күлэн кэбиһэ-кэбиһэ эппиэттээтэ.

–Хайа, мөхпөтүлэр дуо ол дьонуҥ?.. Били бэдиктэр ахтан иэдэйдилэр. Саша уон чааска диэри, санаатыгар, эйигин кэтэһэ таарыйа, телевизор көрөн баран утуйда. Саргы эрдэ хаптайбыта. «Маамаҕыт оҕо атыылаһа балыыһаҕа уочаракка сылдьар» диэбиппэр, үөрдүлэр аҕай, – эбэ дьиэтээҕи сонунун итинник кэпсии олордо.

Мин элэйбит үрүҥ көмүс биһилэхтээх, мырчыстыбыт, хатыҥыр тарбахтардаах илиини сэмээр одуулаһабын. Ол биһилэх тоҕо эрэ миэхэ ый кэлтэкэтин санатар.

Оо, ийэлэр барахсаттар! Эһиэхэ биһиги мэлдьи оҕолор буолан биэрэбит. Мин бу олорон, ыраах баар бэйэм ийэбин олус истиҥник санаан кэллим.

Дьиэм ыраах буолан, оскуолабыттан өрөбүлбэр эрэ кэлэрим. Баҕар, күн ахсын да кэлэ туруо эбитим буолуо. Ону бобуу кытаанаҕа кыайара. Тымныыга үлүйэн хаалыахтара диэн мэнээк көҥүллээбэт этилэр. Субуота киэһэ кэлээт, дьиэм таһынааҕы тыаҕа ааһарым. Өссө да омооҕура илик суолбун булан, туһахтарбын, сохсолорбун кэрийэрим. Ардыгар, куобах, мас көтөрүн сүгэн адаарытан киирэрим. Оччоҕо ийэм «оҕобуттан хайаан да булчут, сытыы-хотуу киһи тахсыа» диирэ. Хайаан да дьиэбэр икки хонорум. Үөрэҕим буолар сарсыардатыгар ийэм миигин эрдэ да эрдэ туруорда. Налыччы, кэтээн олорон аһатара. Бырааттары, балыстары уһугуннарымаары, сибигинэйэ былаастаан миигин такайара. Үчүгэйдик сырыт. Мэниктээмэ. Сүрэҕэлдьээмэ. Мин «ыык» диирим, тиэтэйэрим. Ийэм хайаан да ыраастык күрдьүллүбүт дьиэбит тиэргэнигэр тахсан атааран хааларын астынара. Дьиэтигэр төһөҕө киирэрин билбэтим. Сыыры таҥнары сүүрэн, тэйиччи лиҥкинэс тииттэрдээх тумулга тиийээт, кэннибин хайыһан, тохтуу түһэрим. Онно көрдөхпүнэ, тиэргэҥҥэ соҕотох сэргэ курдук хара турар буолара. Дьыбардаах сарсыарда атаҕым тыаһа бэрт ыраах куучугураан сүтүөр диэри, бэйэтин сүрэҕин тыаһыныы истиҥник иһиллээн баран, кини дьиэтигэр киирэрэ эбитэ буолуо. Оттон мин сүүрэ турарым кыараҕас ат сыарҕатын суолун устун. Улахан Эбэбит кыһыҥҥы урсуна аргыый аҕай көҕөрөсырдыыра. Ый лиҥкинэс тииттэри быыһынан миэхэ эрэллээх доҕор буолан ойоҕолуу сырсара…

– Тукаам, эмиэ бу мин оҕом саастыытаҕын дуу? Биһиги, кырдьаҕас дьон, оҕолорбут саастыыларын ытыктыы көрөр үгэстээхпит. Дьэ, бу эн аргыһыҥ – мин күн соҕотох оҕом. Кыра сылдьан иринньэҕэ, ыарыһаҕа – сор хааммын сордообута. Аҕабыт сэриигэ барарыгар алта ыйдаах ыарахан хаалбытым. Оҕотун көрөөхтөөбөтөҕө… Дьэ, билигин инженер үөрэхтээх партком секретарын ийэтэбин ээ, көр бу…

– Чэ, чэ, ийээ, айан киһитин сынньат. Сарсыарда эрдэ барар, – өссө да кэпсэтэ түһүөх киһини уола, утуйа сытар оҕолорунбиир-биир уураталаан баран, хостон тахсан ийэтин тохтотто.

Мин эмиэ да сылайбыт курдукпун эрээри, тоҕо эрэ уум кэлэн биэрбэт. Биһиги, улуу сэрии саҕаланар, сут-кураан кэмигэр төрөөбүт ыччаттар, бэлиэр чороччу улаатан эрэр оҕолордоох ыал аҕалара буола оҕустубут. Ийэлэрбит барахсаттар кырдьаахтаатылар. Биһиги иннибит диэн төһө эрэйи көрбүттэрин туох билиэй? Арай ол бэлиэтэ эттэрэ-сииннэрэ эрдэлээн уоллаҕа, икки чанчыктара маҥхайдаҕа уонна… маҥнай ыал буолар күннэригэр кэппит ити үрүҥ көмүс биһилэхтэрэ элэйдэҕэ. Төһөтө маннык түүннэргэ кистээн ытаан сыттыктара илийдэ буолла?.. Ону биһиги, оҕолор, билбэппит. Бу мин саастыылаҕым үһүс оҕотун күүтэр. «Оҕо атыылаһа…» Убай-быраат дэсиһэр эмиэ туспа дьол ээ, оҕолор барахсаттарга. Кинилэр эбэ сылаас илиитин билэн, ийэ-аҕа амарах тапталыгар убанан улаатыахтара.

Арай биһиги, кулун курдук, аҥардас ийэбитин эрэ тула көтөн улааппыппыт. Аҕаларбыт ыраах – кимиэнэ сураҕа суох, кимиэнэ кыргыс хонуутугар, кимиэнэ төннөн иһэн – күн сириттэн маппыттара. Ол иһин ийэлэрбит барахсаттар эрдэлээн кырыйдылар.

Ийэлэрбит чанчыктара уонна төбөлөрүн оройдорун хойуу сүүмэхтэрэ аны хаһан да ууллубат хаһыҥ кырыатынан бүрүлүннүлэр. Мин ону кырыа диирим алҕас быһыылаах. Кырыа хайаан да ууллуохтаах ээ. Суох, кырыа буолбатах. Ити үрүҥ сүүмэхтэр сырдык уонна үтүө санаалар утахтара эбээт. Ийэлэрбит барахсаттар үгүс сылларга үтүөнү-кэрэни ыралыы санаабыт, үрдүк аналга дьулуспут түүҥҥү сырдык түүллэрэ, үрүҥ көмүс утахтар буоланнар, сыдьаайа тыкпыттар эбит.

ХАТЫҤНЫЫН КЭПСЭТИИ

– Дорообо, хатыҥым барахсан!

Мин томороон уоспунан эйиэхэ сыһынным. Көлөһүннээх сүүспүнэн үрүҥ субаҕар өйөннүм.

– Дорообо!

Хатыҥ мас, аргыый суугунуу хамсаан, уһуннук, нүһэрдик үөһэ тыынна. Киммин билээри чарапчыланан көрөр төрөөбүт алааһым эмээхсининии, кырдьаҕас хатыҥ иҥнэҥнээн ылла уонна иҥиэттэн кэбистэ. Саҥата суох мин кэлбит ыллыкпын одууласта. Ыарахан, элэйбит саппыкыларым хаалларбыт суола киниэхэ тааллыбат таабырын буолан сытта.

– Хатыҥым, биһиги хатыҥчааммыт, өйдүүр инигин миигин? – диэн мин көрдөһөрдүү ботугуруубун.

– Суох, өйдөөбөтүм… – Хатыҥ тоҥон титирээбиттии дьигиһийэн ылла.

– Хатыҥым барахсан! Эн тоҕо миигин эйэҕэстик көрсүбэтиҥ, тоҕо намчы лабааларгынан мин илистибит санныбыттан кууспаккын?.. Эн миигиттэн, бука, хоргуппутуҥ, кэлэйбитиҥ да элбэх буолуо. Эн ону бырастыы гыммаккын билэбин. Инньэ диэн да мин көрдөспөппүн. Ол эрээри эн үтүө санааҕар эрэнэбин…

…Эн оччотооҕуга эмиэ эдэр-чэгиэн бэйэлээҕиҥ. Мин уолчаан этим. Оскуолалыыр ыллыкпар эн тула өттүгэр сырдыгы ыһа турарыҥ. Саһархай сэбирдэхтэриҥ лыах курдук тыаһа суох ыллыкка түһэн сыталлара. Кыһын эн лабааҕар хомурах курдук куруппааскылар лөглөһөн олорооччулар. Саас куртуйахтар охсооччулар. Мин соҕотох хатыҥчааным, эйиигин уол оҕолуу таптыырым. Үөрүүбүн-хомолтобун соҕотох эйиэхэ кэпсиирим. Эн сүбэлиириҥ – ону мин ылынарым.

Бу эйигиттэн саҕаланар, күн аннын диэки дьулуһар ыллыгы батан, уҥуоҕум кытаатан, улам улаатан испитим. Эһиэхэ этэр тылларым улам сэдэхсийдэллэр да, кырдьык курдук судургу этилэр. Ол эрээри ити тыллар олоҕум илгэтин туох баарын кистээбэккэ тиэрдэллэрэ.

Ол саас эн күөх сэбирдэхтэриҥ олус кэрэтик суугунуу тыаһаабыттара. Уһуктубут лабааларыҥ быыстарыгар күн тэбэнэттээх сардаҥалара сасыһа оонньууллара. Оскуола тиэргэнигэр мустубут оҕолор аймалҕаннарын түһэрэн чыычаахтар эн хас лабааҥахсын чуопчаараллара. Мин 18 саастааҕым. Биир сарсыарда, күн саҥа тахсыыта, сибэкки сиигин кэһэн, мин эйиэхэ кэлбитим. Эйиэхэ эмиэ бу маннык сыстан, чуумпуран турбутум уонна сэрэнэн эппитим:

– Эйиэхэ кими эрэ аҕаллым. Көрүөххүн баҕараҕын дуо? Эн оҕо курдук тэтэрбит иэдэспин уонна урут биллибэтэх дьикти кыымнарынан сирилэччи умайбыт харахпын ийэлии одууласпытыҥ. Эн аргыый сибигинэйэн:

– Уолчааныам, дьолгун сиэтэн аҕаллыҥ дуо? Көрүүм эрэ, ол барахсаны, – диэбитиҥ.

Оттон кини сайыҥҥы күөх түүн үрүмэччитинии үрүҥ былааччыйалааҕа, маҥан баантыктааҕа. Эн иннигэр иккиэн турбуппут.

– Оокколорум, дьоллоох буолуҥ. Сүтэрсимэҥ бэйэ-бэйэҕитин. Эһиги тапталгыт иккиэҥҥит сүрэҕэр, күнүс даҕаны чолбон сулус буолан, олоххут устата эһигини арыаллаатын. Уолчааныам, доҕоргун бука диэн соҕотохсутума. Кини, бу тутан турар сибэккитин курдук, нарын уонна уйаҕас. Оттон эн киниэхэ бу кун кэриэтэсылааскын мэлдьи бэлэхтии сырыт… – диэбитиҥ.

Ол кэмтэн иккиэн бу манна, эйиэхэ, өрүү кэлэрбит. Ону барытын эн бэркэ билэҕин.

…Күн сырдык да сырдык, оттон халлаан күөх да күөх этэ. Ол эрээри күн бэйэтин итиитин ийэ сиргэ кыайан тиэрдибэт быһыылааҕа. Хотуттан үрэр сытыы тыал эн саһарбыт сэбирдэхтэргин турута тыытара. Төннүгэс туруйалар миигин сайыһыннаран уйаннык, курустук хаһыытаһан ааһаллара. Мин эмиэ эйиэхэ кэлбитим – бырастыылаһа…

Ол эйиигиттэн саҕаламмыт көтөҕөлөөх ыллыгым күн утары бардар бара турбута. Мин ол ыллыгы өрө батан, уһун уонна киэҥ, тиргиллэр айан суолугар тахсыбытым. Хатыҥым барахсан, мин батыспыт суолум өрүү күн диэки дьулуспута диэн эйиэхэ ис сүрэхпиттэн чиэһинэйдик этэбин. Ону эн итэҕэйиэҥ. Ол эрээрн мин суолбар өрүү күн бэйэтин уотун өлгөмнүк куппатаҕа, күнүстэри-түүннэри тыкпатаҕа. Бааллара буурҕалаах, өксүөннээх хонуктар. Олох суол курдук. Кини эмиэ суол курдук, өрө дабайар, быста-быстымынатыккырыыр эбэтэр туруору хайаттан таҥнары ыһыктанар… Ону кини киһиттэн ыйыппат. Биллэн турар, оннук айан суола айанньыт элбэх сыратын ылар.

Мин дьылҕам итинник. Суоллар ханна эмэ быһыта охсуһар эбэтэр тиксиһэ түһэр айылгылаахтар. Эбэтэр суоллар, икки туут хайыһар буоланнар, тэбис-тэҥник кэккэлэһэ айанныыллар. Хатыҥым барахсан, мин эйиэхэ, ийэбэр этэрим кэриэтэ, кырдьыкпын этэбин. Өйдүүр инигин, били кыысчаанныын суолбут тиксиспитэ. Ол эрээри биһиги суолбут атын-атын хайысхалаахтара…

– Тохтоо, уолчааныам, иһит миигин. Ол кыысчаан соҕотоҕун миэхэ кэлбитэ уонна барытын кэпсээбитэ. Эн кырдьык хорсуҥҥун – уһун, эндирдээх айан суолун устун иһэҕин. Чэпчэки суолу батыспатаххыттан үөрэбин. Ол эрээри алҕаһыҥ элбэх, уолчааныам. Бэриллибит тыл кэһиллиэ суохтаах. Көр эрэ, ол сүүскүн хоһоон строкаларыныы сурааһыннар быһыта сүүрбүттэр. Барбыт ол күһүҥҥү күҥҥүттэн уонтан тахса төгүрүк сыл ааста эбээт. Ол кэмҥэ эмиэ эһиги курдук элбэх кыыстаах уол хас саас ахсын ньургуһун сибэкки тыллыыта манан хаамтылар. Миэхэ өйөнөн истиҥник сипсистилэр. Күн тахсар ытык чуумпутугар андаҕар тылларын бэристилэр. Кинилэр эппит тылларын толоруохтара. Онтон мин үөрэбин.

«Хотугу сулус», 1974 сыл, №11

УлуусМедиа