Сир аһын ханна кимиэхэ хастыы харчыга туттарыахха сөбүй?

Саха сиригэр көмүс күһүн “ампаардаах аһынан” күндүлүүр күүтүүлээх кэмэ тиийэн кэллэ. Сир аһын ханна хастыы туталларын билээри, бу хайысхаҕа соҕотуопканан дьарыктанар тэрилтэлэр салайааччыларын кытта кэпсэтэ сырыттым.

Дьокуускайга муорус утаҕы астыыр “Kyn” хампаанньа быйылгы отону өссө тута илик. Балаҕан ыйын ортотуттан эбэтэр бүтүүтүттэн саҕалыахпыт дииллэр. Хаска туталларын быһаарбакка олороллор эбит.

Ол кэмҥэ киин куораттан чугас Сатай бөһүөлэгэр базалаах, барыанньа уонна сироп астыыр “Тирэх” тыа хаһаайыстыбатын потребительскай кэпэрэтиибин салайааччыта Антонида Барашкова:

“Сугуну 8-тыы мөһөөххө, дьэдьэни уонна моруосканы 4-түү тыһыынчаҕа туттубут. Биһиги хайа баҕарар улууһу кытта үлэлэһэбит. Ол иһин сыл ахсын туттарааччы даҕаны элбэх. Отон өссө эрдэ, киилэтин 3,5-дыы мөһөөххө атыылаһарга былаанныыбыт эрээри, чуолкайа биллибэт, дьон төһө, хайдах туттарарыттан көрүөхпүт”, – диэн иһитиннэрдэ.

Ньургун Гуляев, “Эрэл” тыа хаһаайыстыбатын потребительскай кэпэрэтиибин дириэктэрэ (Нам улууһа):

– Сир аһыттан отону эрэ тутар этибит эрээри, туппатахпыт хас даҕаны сыл буолла. Сироппут тоҕо эрэ табыллааччыта суох. Иккиһинэн, отон сыаната сылтан сыл үрдээн, утары төлөһөргө уустуга олуйбута. Онон билигин атыттартан бэлэм сиробу ылан, астыырбытыгар туттабыт. Быйыл Нам тыатыгар отон үүммүт дииллэр. Биһиги сир аһыттан тэйэ быһыытыйдыбыт гынан баран, дьон элбэх отону үргээн туттараары ыйыталаһар буоллахтарына, ылсарга бэлэммит.

Аны илин эҥээрдэри билсиэҕиҥ. Сардаанатын сэргэ дьэдьэнинэн аатырар Аммаҕа быйыл дьэдьэннэрэ аанньа үүммэтэ. Олохтоохтортон туоһуласпыппынан, отон даҕаны мөлтөхтүк үүммүт үһү, “суоҕун суота” дэһэллэр. Өрүс хочотугар отторун үүнүүтэ ортоһуор буолан, хайа даҕаны улуустааҕар элбэх мобильнай биригээдэни тэринэн оттуу сылдьаллар. Ол оннугар былыргыттан кураайытынан сураҕырар Чурапчыга кыстыыр отторун, бэлиэр, булунан эрэллэр итиэннэ, омуннаатахха, киһи халтарыйан кэтэҕин доргутар дьэдьэнэ дэлэйдик үүнэн, дьон тарбахтарын тириитэ соролуор диэри үргээбиттэрэ иһиллэр. Моонньоҕон эмиэ таппыт сиригэр үүммүт. “Чурапчы” тыа хаһаайыстыбатын потребительскай кэпэрэтиибин салайар Николай Петровтан төһөнү тутан үллэҥнэппиттэрин ыйыппыппар: “Дьон сир аһын туттарбат. Отон мөлтөх”, – диэн судургутук хоруйдаата.

Бэтэрээ кэллэххэ, Мэҥэ Хаҥалас Табаҕатыгар “ЯНП” (“Уйгу Ас”) тыа хаһаайыстыбатын потребительскай кэпэрэтиибэ үрүҥ аһы таһынан сир аһыттан астыыр сыахтаах. Кэпэрэтиип тутаах киһитэ, ол хайысхаҕа бэйэтэ туспа бааһынай хаһаайыстыбалаах Анна Герасимова:

“Биһиги бырайыак көмүскээн, грант ыламмыт сыах тэриммиппит, ол иһин 2020 сылтан саҕалаан сир аһын тутар буолбуппут. Сылга 2 туонна кэриҥэ отону атыыластахпытына, аны күһүн  үүнүөр диэри тиийээччи. Былырыын аанньа үүммэккэ, 800 киилэ отону кытта 1 туонна кэриҥэ сугуну туппуппут. Быйыл сугуну киилэтин 1 тыһыынча диэбиттэрин ыарырҕатан ылбатыбыт, былырыын 8 мөһөөх этэ. Отон син үүммүт курдук. Киилэтин 3-түү мөһөөххө тутаары гынабыт даҕаны, мыыналлара дуу…” – диэн санаатын үллэһиннэ.

Алексей Кондратьев, “Сыа Бүлүү” тыа хаһаайыстыбатын потребительскай кэпэрэтиибин дириэктэрэ (Бүлүү куорат):

– Биһиги сир аһыттан отону эрэ тутан, барыанньа, сироп, муорус астыыбыт. Быйыл отон үүммүт гынан баран, хордьоҥ, бытархай соҕус. Дьон саҥардыы үргээн эрэллэр. Киилэтин 3-түү мөһөөххө тутаары олоробут. Отон үчүгэйдик үүммүт сылыгар муҥутаан 12 туоннаны тутааччыбыт. Мөлтөһүөр буоллаҕына, 3-4 туонна буолар. Былырыын букатын үүммэтэҕэ. Сорох дьон сааһыары халлаан сылыйыыта аҕалар үгэстээхтэр. Ол саҕана отон уута уолан, ыйааһына чэпчиир, сыаната түһэр. Онон үргээт, сибиэһэйдии туттарар барыстаах.

Ыаллыы олорор Үөһээ Бүлүүгэ сир аһын “Үөһээ Бүлүүтээҕи астыыр-үөллүүр кэмбинээт” ХЭУо тутар. Дириэктэр Николай Алексеев билиһиннэрэринэн, хаптаҕаһы 2,5-дыы мөһөөххө туонна кэриҥин, ону тэҥэ моонньоҕону 4-түү мөһөөххө туппуттар. Отону киилэтин 3-түү мөһөөххө  тутуохтаахтар. Билиҥҥитэ дьон аҕала илик.

Онон сир аһыттан саамай өлгөмнүк үргэнэринэн уонна уурарга-харайарга табыгастааҕынан ыал дьылы туоруур аһыгар тэҥнээх “отон кэмэ” өссө эрдэ диэххэ сөп. Ааспыт өрөбүллэргэ саҕалаабыттар мунньа сыттахтара. Оннооҕор Дьокуускай “Сайсары” бааһынай ырыынагар атыыга киирэ илик. Ол гынан баран, куйаар ситимин нөҥүө атыылааччы күннэтэ эбиллэн иһэр. Отону 10 лиитирэлээх куйаха (полиэтилен) солуурга хааламмыты 3-түү тыһыынча солкуобайга, ол аата лиитирэтин, быһаарсыбат-билбэт киһи кулгааҕар “киилэтин” диэн, 3-түү мөһөөххө сыаналыыллар. Өйдөөҥ: 10 лиитирэлээх солуурга 7 киилэ отон, сугун киирэр. Моонньоҕон уута аҕыйах, сахсаххай буолан, ыйааһына өссө чэпчэки.

Василий Никифоров

УлуусМедиа