Көтөҕө

Петр Аввакумов

Күрэҥсийэн эрэр лиҥкир тииттэрдээх тыаны, харталаһа устар былыттардаах халлааны ээл-дээл көрө-көрө, Миитэрэй «Беларусь» тракторын үлэлиэхтээх сирин диэки салайа тутан, айаннаан тигинэтэн истэ.

Элэҥ-сэлэҥ мастаах тыа саҕатыгар буруо унаарар. Арааһа, бэҕэһээ сарсыарда Миитэрэй состорон аҕалбыт дүлүҥүн күөстэнэр уоттарыгар уурбуттара өссө умайан бүтэ илик быһыылаах. Көннөрү хардаҕастар эбиттэрэ буоллар, итинник хойуу буруо тахсыа суох этэ. Оҕолор, бука, аһыы эбэтэр аһаан бүтэн, үлэҕэ анаан ыыталыахтаах биригэдьиири күүтэн, кэпсэтэ-ипсэтэ, күлсэ-хаадьылаһа олордохторо.

Бу сарсыарда хайалара эрэ дьуһуурунайдаата? Маруся буолуо дуо? Кини буолбатар бэрт этэ. Миитэрэй ити кыыс кини аттыгар, чугаһыгар даҕаны, үлэлиирин сөбүлүүр. Маруся, кыһыл былаатынан сүүһүн саба умса соҕус баанан баран, имигэстик туттан-хаптан үлэлээччи. Ол күннэргэ кыыска чугаһаабатах Миитэрэй дууһата дьикти баҕайытык чэпчээн хаалар этэ. Оччоҕо кини биир кэм тигинии турар мотор тыаһыгар сөп түбэһиннэрэн, ханнык эрэ ырыаны ыллаан киҥинэйэн киирэн барара.

Оттон үнүрүүн ыкса киэһэ ардах былыта лүҥкүрэн тахсыбытыгар таһырдьа хонноруллуохтаах кууллаах сиэмэни ыскылаакка таһыҥ диэн оҕолору соруйбуттара. Онуоха үс кыыһы кытта икки эрэ уол баара. Кинилэр сүүсчэкэ куулу санныларыгар сүгэн таһыахтаахтара. Уолаттар салла санаабыттара, кыргыттар букатын иэдэйбиттэрэ. Күнү быһа кууллаах бурдугу сосуһартан улаханнык сылайбыттара. Хайыаҥый? Инньэ гынан, колхоз бурдугун аһаҕас халлаан анныгар таах хаалларан, ардахха сытытыаҥ дуо? Түүнүн кэрэйбэккэ, сылайбыты аахсыбакка, таһарга эрэ тиийиллибитэ. Уолаттар сүгэн, кыргыттар наһыылканан таспыттара.

Миитэрэй дьиэтигэр бараары, тракторын таһыгар саараан турбута. Баран хаалыан эмиэ сөп. Үлэтэ бүттэ. Бурдугу дьаһайыы – бу куораттан тахсыбыт студент оҕолор үлэлэрэ. Миитэрэй нүксүччү туттан, «Беларуһун» собуоттаары оҥостон эрдэҕинэ:

–Хайа, Митя, дьиэлиир буоллуҥ дуу?.. Абыраммыт баҕайы… Биһиги манна хонор да инибит, – диэн Маруся кэһиэҕирбит куолаһынан саҥарбыта.

Миитэрэй хара бараан төгүрүк сирэйэ итий гыммыта. Уоһа киэҥник ымайан кэлбитэ. Хараҕар эмиэ мичээр толору чаҕылыҥнаабыта. Миитэрэй барыахча барбакка, моторугар тугу эрэ хаһыспыта буола турбута. Ол туран хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ, оҕолор кууллаах бурдугу таһан нүксүгүлдьүһэн эрэллэрэ. Наһыылкалааччылартан үһүс буолан ордон хаалбыт Маруся уолаттар куулу санныларыгар ылалларыгар өрө көтөхсөн көмөлөһөр эбит этэ. Миитэрэй, сиргэ силлээн кэбиһэ-кэбиһэ, оҕолорго чугаһаан кэлбитэ да, биир куулу санныгар уурунаат, ыскылаат диэки сиргэ сытар боробулуохаттан иҥнэн тэмтэрис гына-гына, «тир-тар» үктэммитэ. Маруся сүүрэн кэлэн, ол атахха иилистибит боробулуоханы ыраах киэр элиппитэ.

Ыаһыра халыйбыт былыттан бөдөҥ таммахтар «топ-топ» түһэн эрдэхтэринэ, бүтэһик куулларын ыскылаат иһигэр киллэрэн, сүүстэрин көлөһүнүн туора соттубуттара.

–Миитэрээй, дьэ абыраатыҥ даҕаны. Арааһа, биһигиннээҕэр элбэҕи тастыҥ, – диэн уолаттар махтанан саҥарбыттара.

–Ээ. Бары тэҥҥэ үлэлээтибит дии…

–Кэбис, инньэ диэмэ. Адьас сүүрүүнэн сырыттыҥ дии. Эйиэхэ махтал гиэнэ улахана буоллун,– диэбитэ Маруся ис дууһатыттан.

Күнүс хайа да кыыс хараҕын утары көрбөтөх бэйэтэ, Миитэрэй, сирэйин чугаһатан, Маруся кини диэки хайдах көрөрүн билэ сатаабыта. Ол эрээри чугуун курдук чиҥ хараҥа Маруся мичилиҥнэс сырдык хараҕынан тугу этэрин көрдөрбөтөҕө.

Миитэрэй эниэни өрө сүүрдэн таҕыста. Оҕолор, имик-самык умайан буруолуу сытар дүлүҥү тула олорон, биригэдьиир бүгүн ким тугу үлэлиэхтээҕин этэрин истэллэр. Миитэрэй, дорооболоһон баран, сиргэ мас сыыһынан тугу эрэ тырыыппайдаан ойуулуур Маруся диэки кылап гынан көрөн кэбиһэ-кэбиһэ, тэйиччи өттүктүү түһэн сытта.

–Сиэллээх эбэ, эн «ОС»-ка турбаккын дуо? – биригэдьиир, «ээх» дуу, «эй» дуу диир тылы күүтэн, нэлэччи арыйбыт блокнотун элбэх үөстээх уруучукатынан тоҥсуйбахтаата.

–Ким билэр… Чэ, бүгүн атын үлэҕэ барыым, – диэтэ Маруся, хардары уурбут харыларыгар сэҥийэтинэн умса түһэн баран.

–Ханна?

–Чэ, баҕар, ыскылаакка.

–Коляны кытта дуо?

–Кини да буоллун…

–Сөп. Оччоҕуна эһиги иккиэн куоракка барыахтаах бурдугу куулга кутан бэлэмниигит. Ити… ыскылаат уҥа өттүгэр сытар сэлиэһинэйи…

–Өйдүүбүт, – диэн быһа түстэ Ньукулай Туукап. Кини дьиибэлээхтик мичиҥнии көрбүт харахтаах, хойуоллаҥнаабыт уһун уол. – Бэлэмнээн бөҕө!

Миитэрэй санаатыгар, ити уол кини диэки тоҕо эрэ элэктиирдии көрө охсон ылбыта.

–Чэ, биһиги бардыбыт. Үлэбит чуолкай эбит буолбат дуо? – Ньукулай, икки илиитин сиэбигэр уктан баран, Марусяны күүтэн, тобугунан оонньуу турда.

–Кырдьык, биһиги барыах,– диэт, Маруся сэгэс гынан тура эккирээтэ.

Миитэрэй ис-иһиттэн абаран кэллэ: «Бардар-бардын. Улахан эбит. Дьиҥ иһигэр, миэхэ хайалара да син биир. Хас куорат оҕотун ситээри… Маруся саҕалары хаһан эмэ син булаа инибин. Ити хочуоллаҥнаабыт уол, итиччэ тутуһан баран, миэхэ туран биэрбэтэ чахчы». Кини сып-сытыытык көрбүт кыараҕас харахтара туспа үлэлии баран эрэр уоллаах кыыс көхсүлэрин кынчыаттыы көрөн ыллылар.

– Чэйиҥ, барыаҕыҥ. Күн ыраатта,– диэтэ Миитэрэй, туран, субуруччу кутуллубут бурдуктаах «куукуна» диэн ааттанар сир диэки хааман иһэн.

– Киһигит бүгүн тиэтэйбитэ сүрдээх. Дьэ, кытаатыҥ,– диэн түмүктээтэ биригэдьиир.– Баҕар, күнүс кэлэ сылдьыам.

Мотоцикл тыаһа өрө бирдьигинии түстэ. Биригэдьиир суолга киирэн, күөх төбөтө аҕыйахта көстөн, лэкээрис-лэкээрис гыммахтаат, эргииргэ мэлис гынан халла. Суол быыла туора охсуллан тунаарыйбахтаан сүттэ.

Куукунаҕа бэһиэ буолан, им-ньим букунайбытынан бардылар. Бурдук ыраастыыр улаханнаах кыра массыыналар күдэриктийэ тыына турдулар. Субу-субу туола охсор кууллары солбуйарга икки уол турар. Бокуой суох. Үлэ тип-тигинэс.

«ОС»-тар биир күрүс үлэлээннэр Миитэрэй холку. Ол эрээри тас көрүҥэ эрэ холкуга дылы. Иһигэр бэрт элбэҕи эргитэ саныыр.

…Билигин ыскылаат иһигэр ибис-иккиэйэҕин тураллар. Маруся куулу тутар, Ньукулай ып-ыраас толуу туорах сэлиэһинэйи, аа-дьуо баһан ыла-ыла, кутар, онтон хам баайан баран, туспа дьаарыстыыр… Тугу эрэ кэпсэтэн эрэллэр, сөп-сөп утарыта көрсөн ылаллар. Тоҕо иккиэйэҕин буола сатыылларый? Иллэрээ киэһэ, үлэ кэнниттэн, эмиэ иккиэйэҕин отоннуу аатыран барбыттаахтара. Отонноохторо көстүбэтэҕэ…

Миитэрэй онно, дьиэтигэр тугу да гынара суох буолан, оҕолору кытта мээчиктээри хаалбыта. Оттон Маруся Коляны кытта ойуурга барбыттарыгар кинилэри күүтэн, хайдах сирэйдэнэн-харахтанан кэлэллэрин көрүөн баҕарбыта.

Сылайыахтарыгар диэри мээчиктээбиттэрэ. «Э, бүтүөҕүҥ, хата, ырыата ыллыаҕыҥ»,– дэһэн, быһыта эрбэммит дүлүҥнэргэ олорон эрдэхтэринэ Марусялаах тиийэн кэлбиттэрэ. «Хайа, отоҥҥут?– дэһии буолта. «Отоно суох сир эбит»,– диэбитэ Маруся. Кини тэлигириэйкэтэ көтөҕө бөҕө буолбут этэ.

…Ол аата… ама, оннук үһүө… Баҕар, буолуо. Сытыылара бэрт. Ити уол мин курдук чугуҥнаабат, дугуҥнаабат бөтөс быһыылаах…

Миитэрэй сүүрбэччэ хонугу быһа бу оҕолору кытта бииргэ букунаһан сырытта аҕай да, Марусялыын биирдэ да айах атан кэпсэтэ илик. Толлор дуу, үөдэн. Баҕар, толлоро буолуо. Бэйэтэ чугаһаабат. Арай хараҕа кыыстан арахпат. Маруся диэки көрдөр эрэ, сүрэҕэ ньүөлүйбэхтиир. Оччоҕо уһуутаан эрэ кэбиһэр. Туох эмэ туһунан кыыһы кытта кэпсэтиэ диэн саараама. Дьэ, кыһалҕалаах киһи. Кини кыыстан тугу эрэ күүтэр быһыылаах. Күҥҥэ ол күүтэрэ туолбатаҕына, ис-иһиттэн тымтан кыыһыран кэлэр, бэйэтин «ыраас киһинэн» ааҕынан, Марусяны, кыргыттары туох эрэ куһаҕаҥҥа онно-манна күтүрээн киирэн барар. «Э, баҕайылары баран», – диэн иһигэр сапсыйан баран, кыыһырбыта аастар эрэ, Марусяҕа эмиэ хараҕа хатанар, туох эрэ сылааһы, истиҥи кэлтэй күүтэр.

Кыра «ОС» мотуора чачайбыт курдук сөтөллүмэхтээтэ, онтон бытааран, тохтоон хаалла.

–Туй-сиэ!–Миитэрэй сиргэ силлээтэ, бензин ылар солуурун көрдөөн тула эргичиҥнээтэ.

***

Училище оҕолоро совхозка көмөлөһөр болдьохторо бүппүтэ. Бүгүн бары куораттаатылар.

Миитэрэй хотон маһын таһар буолла.

Сир-дойду иһийбиккэ дылы. Маруся барар. Миитэрэй аны кинини көрсүө дуо? Ити муҥнанан, кыыска тугу да эппэтэ. Дууһата суоһа суох умайан-умайан баран, хардары хабан ылар уота суох буолан, түөһүн иһин кураанахтаат, уостубут курдук. Уол, тиэтэлэ суох үлэҕэ анаммыттыысананан, сарсыарда хойутаан турбута. Наҕылыччы чэйдээбитэ.

Оҕолор дьиэлэммит эргэ ампаардарыгар кэлбитэ –ин-ньим. «Ама утуйа сыталлара буолуо дуо?»–диэн, төһө да хомунан барбыттара тэлгэһэ дьүһүнүттэн көстөн турарын иһин, сүрэҕин кураанах баҕатын саҥа таһааран ботугуруу-ботугуруу ампаар аанын сэрэнэн аста.

–Бай!

Миитэрэй хаптаһын остуолга сүүрэн тиийдэ: онно үс муннуктуу тутуллубут кумааҕы кылбайа сытар. Ким эмэ урут түһэн былдьаһыа диэбиттии, хаба тардан ылла. Арыйа баттаата.

–Сурук дии! – Миитэрэй, соһуйбутун кимиэхэ эрэ биллэрэрдии, улаханнык саҥа аллайда.– Ол иһин даҕаны!

Ити тоҕо: «Ол иһин даҕаны!» – диэбитин бэйэтэ да билбэт. Итинник тыллар Миитэрэй уоһуттан үөрүү чыычаахтара буолан төлүтэ көтөн таҕыстылар.

Ол иһин кинини хайаан умнуохтара эбитэй! Кини да тэбэр тымырдаах, сүүрэр хааннаах, умайар дууһалаах киһи эбээт. Ону өйдүөхтээхтэр этэ дии. Кимнээх? Миитэрэй итини эмиэ чопчу этэр кыаҕа суох. Маруся дуу, ким дуу. Билигин кини суругу тэниччи тутан, хат-хат ааҕа турда:

«Митя, биһигини атаара кэлбэтиҥ дии. Кырдьыгы кистээбэккэ эттэххэ, күүппүппүт. Эн үчүгэй уолгун, саҥаҥ эрэ суох. Маруся».

Миитэрэй бу санаатаҕына, Маруся кинини кытта бэрт эйэҕэстик кэпсэтэ сатаабыттаах эбит. Ону баара, кини бэйэтэ тэнитэн, көх-нэм оҥорон дууһа арыллар сэһэргэһиитигэр тиэрдибэтэх. Миитэрэй мэлдьи итинник. Туохтан эрэ хомойо охсор, бүүтүйэлэнэн хаалар, устунан түҥ хааһах буолан, этиэҕи да эппэккэ, саҥарыаҕы да саҥарбакка хаалар.

Миитэрэй суругу аахпакка эрэ, өссө көрдө, үөһэ тыынна, онтон бүтэһик тылы «Маруся» диэни уһуутуу былаан аахта, бу кэнниттэн кумааҕыны, уруккутун курдук бүк тутан баран, сиэбигэр уктан кэбистэ. Тахсан тракторыгар тиийдэ, тардыһан тахсан иһэн, кэккэлэһэ үүмммүт намыһах тииттэр алын лабааларын төбөтүнэн таарыйда. Санныгар көтөҕө тоҕунна. Миитэрэй итинтэн, «һы» диэн баран, тохтуу биэрдэ, төбөтүн кыҥнатан, өлбөөрбүт көтөҕөнү кыҥастаста.

Бэйи эрэ, мин маннык көтөҕө Маруся көхсүгэр сыстыбытын тоҕо сүөргүлүү көрбүппүнүй? Оттон уол көхсүн одуулаһа сатаабатаҕым ээ. Мин уоллаах кыыһы куһаҕаҥҥа күтүрүүр туох төрүөттээхпиний? Кинилэр миигиттэн ыйытан баран ойуурга күүлэйдиэхтээхтэр этэ дуо? Ол күүлэйдээһин туох эрэ күлүк өрүттээх буолуохтаах этэ дуо? Арааһа, мин бэйэм араас үрүҥ-хара санааларым, биир хаа иһигэр куутуйалана сылдьаннар, кимиэхэ да аһыллыбат дууһабын иин иһин курдук хараҥардан киирэн бараары гыммыттар. Кэбис…

Миитэрэй эҥин-эгэлгэ санааны эрэдэһиннээхтик көбүппүт көтөҕөнү санныттан киэр тарыйда.

–Оҕолор, бука, быһа куораттаабатах буолуохтаахтар. Үлэлэрин аахсыахтара эҥин, онон бөһүөлэккэ тардыллаллара буолуо.

Көрсө совхоз киинигэр Сыырдаахха барарга быһаарынна.

Кини тракторын сыарҕаттан араарда уонна, киэҥ суол сүнньүн тутуһан, иһигэр сүрдээҕин тиэтэйэн айаннаан дьигиһиттэ.

«Хотугу сулус», 1976 сыл, №4

УлуусМедиа