30 күн олох иһин охсуһуу

Биир ый Саха сирэ барыта Ньурбаҕа Акана ойууругар муммут Владимир Игнатьев дьылҕатын кэтээтэ.

Кинини көрдүүр үлэ биир даҕаны күн тохтообокко салҕанна. Ийэтэ, бииргэ төрөөбүттэрэ, чугас дьоно күннэтэ Болуодьукка этэҥҥэ көстөрүгэр утуйар ууларын умнан билэр-билбэт Айыыларыттан көрдөстүлэр.

Ойуурга билигин адьырҕа кыыл мэнээктээн, түүнүн тымныйар буолан барбытыгар санаа түһүүтэ, ыһыктыыта даҕаны ханна барыай? «Ньурба уоттара» хаһыат Владимир Игнатьевтыын кэпсэтиитин ааҕыҥ.

Атырдьах ыйын 23 күнэ, сайыҥҥылыы куйаас күн. Эбиэттэн киэһээ соһуччу үөрүүлээх сурах бастаан Ньурбаны, онтон Саха сирин тилийэ көттө: “Владимир Игнатьев тыыннаах үһү, бэйэтэ этэҥҥэ Хорулаҕа тиийэн кэлбит”, — диэн.

Ону туоһулаан кини хаартыската кэллэ. Мин ол бириэмэҕэ оруобуна тэрээһиҥҥэ сылдьыбыт буолан, дьон-сэргэ киһи туһугар ити курдук үөрэрин, үөрүүлээх сонуну бэрт түргэнник бэйэ-бэйэлэригэр тиэрдэллэрин, сорохтор, бэл, харахтарын уутун уоран соттоллорун туоһута буолбутум. Ураты дьикти түгэн.

Сарсыҥҥы күнүгэр Владимир Игнатьев редакцияҕа ыалдьыттыыр

Биһиги сарсыныгар аймахтарыгар сибээскэ тахсан, Владимир Ньурбаҕа киин балыыһаҕа көрдөрө сылдьарын истэн редакцияҕа ыҥыран кэпсэттибит. Бэрт сэргэх көрүҥнээх Владимир эдьиийэ Наталья Игнатьеваны кытта киирэн кэллилэр. “Хайыы, дьоруой бэйэтинэн кэллэ буолбаат!” — диэн үөрэ көрүстүбүт. Владимир: “Бэйэбин төрүт оннук санаммаппын”, — диэн саха киһитин сэмэй сиэринэн хоруйдаата.

— От ыйын 25 күнүгэр Чкаловтан Аканаҕа тыраахтыр аҕалыахтаах этим (Чкалов Акана нэһилиэгиттэн 20-чэ км тэйиччи сытар сир, билигин онно саха сүөһүтүн көрөн 5 киһи олорор. Суол-иис улахан суох). Охсуллубатах сиргэ техника арааһа сылдьыбыт буолан, араас суол барыта баар. Ону сыыһа батыһан, атын сиринэн баран хаалбыппын, — диэн Владимир кэпсээнин саҕалыыр.

— Атын сискэ киирбиппин өйдөөн, кыараҕас сиргэ эргийээри тыраахтырым бырысыабын кыбытан кэбистим. Онтон бырысыаппын арааран баран тыраахтырынан хаста даҕаны Чкаловка төннөөрү гынан баран “чэ, чэ, сарсын сырдаатаҕына кэлэн ылыам” — дии санаатым уонна Акана диэки сатыы сиһинэн түһүнэн кэбистим. Халлаан боруҥуйбут кэмэ этэ. Ол курдук хааман-хааман халлаан сырдыыта биир үүтээҥҥэ тахсан кэллим.

Сыыһа суолу тутуспуппун онно номнуо өйдөөн сылдьар кэмим. Үүтээммэр икки хоннум, сир аһа буолунай. Ытыспар үргээн баһа-баһа сиибин. Үһүс сарсыардабар туран эмиэ хаамтым. Охсуллубатах сирдэргэ улахан техника суоллара бааллар, ону батыһан просекаҕа тахсан кэллим уонна ханна эрэ тиэрдиэ диэммин ону бата хаамтым.

Ити курдук хас да түүн аһаҕас халлаан анныгар хоннум. Аны туран футболканан эрэ сылдьабын, оҥоойу да оҥоойу. Хата, икки ыстааннаах буолан биирбинэн былаат оҥостон кулгаахпын, моонньубун баанным, ол курдук кумаартан, оҥоойуттан быыһанным. Просекаттан изоспан булан ону бүрүнэр этим, онтубун харыстаан илдьэ сырыттым. Хаптаҕас, киис тиҥилэҕэ, сугун буолунай. Хаһан даҕаны сир аһа итиччэ хойуутук үүнэрин көрбөтөҕүм.

— Күҥҥүн ааҕа сырыттыҥ дуо?

— Быһа холоон ааҕар этим. Атырдьах ыйын 4 күнүгэр төрөөбүт күнүм буоларын билэ сылдьабын. Бүгүн этэ дуу, сарсын этэ дуу диэн санаалаах 48 сааспын сис тыаҕа, ханна сылдьарбын билбэккэ көрсүбүтүм. Кураанах бытыылкалары булан маардартан уу баһабын, биир бытыылкаҕа сир аһын хомуйабын. Сэрэххэ диэн онтубун илдьэ сылдьабын.

— Кыылы көрсүбэтиҥ дуо?

— Суох, 4-тэ саһылы көрбүтүм. Атын кыыл, хата, суолбар түбэспэтэ. Түүн тыатааҕы маһы сырбатара, часкыйара иһиллибитэ. Ол эрэн ыраах быһыылаах этэ. Тайах, тыатааҕы суола диэн элбэх буоллаҕа.

— Куһаҕан санааны барытын киэр илгэ сылдьыбытым. Бэйэм бэйэбэр саҥара сылдьабын: “Тыаҕа сылдьа үөрүйэххин, дьиэҕэр хайаан да төннүөхтээххин”, — диэн. Улаханнык уолуйбатах эбиппин, аны санаатахха. Ол сылдьан доширак саппыкым алдьанан, тилэҕэ суураллан хаалла.

Арай, мин дьолбор, анаабыт курдук халыҥ бүүс-бүтүн киирзэбэй былыргы саппыкы булан ыллым. Оруобуна сөп түбэстэ. Ити курдук айыыларым араҥаччылаан, суолбар түбэһиннэрэн биэрбиттэригэр улахан махталлаахпын. Ол саппыкыбын кэтэ сырыттым, кыһын сылгыларбын аһатарбар барсыыһы диэн илдьэ кэлбитим ээ.

Кумаара, оҥоойута диэн ынырык. Күнүс биир кэмҥэ чаас эҥин курдук үөн-көйүүр сүтэн хаалар эбит. Ол бириэмэни түбэһиннэрэн утуйан ылар этим.

Быыһааччылар Владимир суолун сонордууллар

Оннук сылдьан 21-с хонукпар үүтээҥҥэ түбэстим.

— Үүтээҥҥэ биир түүн утуйан туран баран, сарсыарда эмиэ просека устун салгыы хаамтым. Күн киириитэ, арай, просекам бүтэн хаалла. Барар сирим суох… тулам ыркый ойуур. Үүтээнтэн булбут испиискэбинэн түптэ уматтан ол сирбэр биир хоннум. Сарсыарда үүтээммэр төнүннүм. Дьон сылдьыбатаҕа ырааппыт быһыылаах, бүтэһигин “2013 сыл” диэн истиэнэҕэ хаһыллан суруллубут бэлиэ баара.

Кэлэн бочка иһиттэн 90-с сыллардааҕы курдук чараас пакеттаах борщ буллум, 3 суп-харчо, биир пачка макарон баар эбит. Ону барытын буккуйан астанным, 4 буһарыы буолбута, минньигэһэ сүрдээх этэ. Салгыы хаһан аны куул аҥаара бурдук булан ыллым. Барыта кутуйах сааҕа буолбут бурдугу таҥаһынан сиидэлии-сиидэлии ууга буккуйан тууһа да, туга суох лэппиэскэ буһарынным.

Чараас тимир лииһин булан оллооҥҥо уурабын, икки хобордоох баарыгар лэппиэскэбин угабын уонна быраҕыллыбыт халыҥ сиэйпэ аанынан бүрүйэбин, кытыыларын муоҕунан бүөлүүбүн – бэйэтэ духовка курдук. Ити курдук аһаан, үүтээним алдаммыт түннүктэрин бүөлээн, таҥас булан таҥнан, син бэттэх кэллим.

Оннук үүтээҥҥэ 9 хоммутум. Куул аҥаара бурдугу бүтэрэн кэбиспитим.

Тохсус түүммэр арай таайбын түһээтим. Бу иннинэ тугу эрэ түһүүр да буоллахпына барытын умнан кэбиһэр этим. Түүммүн-күнүспүн бутуйан, сылайдахпына күнүс да утуйан ылар этим.

Арай түһээтэхпинэ таайым от тиэйэ сылдьар. Ону мин: “Тоҕо тиэйэ сылдьаҕын? Кэбиһиэхтээх этибит дии”, — диибин. Онуоха таайым: “Босуол, суох эрээригин ону-маны туойума”, — диэн кыыһырар.

Түүлүгэр тиийбит таайын кытта бастакы көрсүһүүлэрэ

Онтон эмискэ уһукта биэрдим. Көрбүтүм күн тахсан эрэр. Арааһа, туох эрэ үчүгэйгэ быһыылаах диэн “чэ, хомунууһубун” диэн буолла. Ити курдук хомунан инним хоту түһүнэн кэбистим.

Күн аҥаара хаамтым быһыылаах. Арай ол баран иһэн көрбүппүн итэҕэйбэтим. Аҕыйах хонуктааҕыта тыраахтыр эргийэн барбыт суолугар түбэстим. Арааһа, отонньуттар кэлэ сылдьыбыттар дии санаатым уонна суолу батыстым. Эбиэт саҕана кылабыыһаҕа тахсан кэллим. Киһи да сонньуйар, аныгы киһи уҥуохтарын көрөн үөрдүм ээ. Хаамарым тэтимирэн биир сиһи ааспытым дэриэбинэ көһүннэ! Оо, үөрүүбүттэн хаһыытаатым ээ!

Бастакы турар дьиэҕэ тиийбитим оҕолор оонньуу сылдьаллар. Биир кыыстан: “Бу ханнык дэриэбинэҕэ кэллим?” — диэн ыйытабын. “Суох, мин дьиэм дии”, — диэннээх. “Дэриэбинэ аата?” — диибин. Кыыһым иннин биэрбэт, “мин дьиэм” диэн баран чоҕулуччу көрөн турар. Онтон обургу уол тахсыбытыгар: “Паапаҕын ыҥыр”, — диэтим. Аҕалара тахсан миигин тута биллэ уонна баһылыкка телефоннаата. Ити курдук Хорулаҕа тахсан кэлбиппин биллим.

Хорула баһылыга Тимофей Алексеевич дьиэтигэр илдьэн чэйдэтэн, маанылаан, үөрэн-көтөн көрсүбүтэ. Дьэ, ити курдук, күн аҥаара хаамыылаах сиргэ 9 күн сыппыт эбиппин. Ханнык да хайысхаҕа сытарбын билбэт киһи ханна бэйдиэ барыахпыный…

— Муммут киһи ойуурга тугу дьаһаныахтааҕын, атах-балай барыа суохтаахпын диэн санаабатаҕыҥ дуо?

— Билэбин ону барытын. Наар айылҕаҕа сылдьар киһи буоларым быһыытынан барытын өйдүүбүн. Ол эрэн кэмигэр кэлэн санаам күүһэ бэрт эбитэ дуу? Билигин сатаан быһаарбаппын, киһи өйө бааллар эбит. Суолу син-биир булуоҕум диэн хаама турбутум. “Күөгэйэр күҥҥэр сылдьан хайдах маннык мунан, өлөн хаалыаххыный” диэн бэйэбэр-бэйэм саҥара сылдьабын.

— Ыйааһыныҥ түстэҕэ?

Массыына салгыы киирэр кыаҕа суох

— Ээ суох, баара-суоҕа 4 киилэ түспүт этим. Куул аҥаара бурдугунан лэппиэскэ охсунан, битэмииннээх сир аһынан аһыы сылдьан туохха улаханнык ырыахпыный? (күлэр) Тимофей Алексеевич Хорулаҕа чэйдэтэ олорон эмиэ сэрэхэчийэр: “Эмискэ наһаа элбэҕи аһаама аччыктаан бараҥҥын”, — диир. “Туохха аччыктыахпыный? Аһыы сырыттаҕым дии”, — диибин.

Наталья Игнатьева, Владимир эдьиийэ:

— Бастакы күннэргэ долгуйбуппут эрээри улаханнык аймамматахпыт. Халлаан сылаас, сир аһа элбэх диэн эрэх-турах санаа баара. Уонна Болуодьукка бэриммэт, хадаар майгытын билэбит, онон этэҥҥэ сылдьар диэн эрэллээх этибит. Тыатааҕыттан салла саныыр этибит даҕаны, ойуур кыыллара киһитээҕэр өйдөөхтөр, кинилэри бултаспат, эрэйи көрө сылдьар киһини тыытыа суохтара диирбит.

Онтон 3-4-с нэдиэлэтигэр арааһы санаан бардыбыт. Дьон даҕаны этэр, “ойуурга 4-5-с күнүн муна сылдьар киһи дьонтон куота-саһа сылдьар буолан хаалар” диэн. Араас санаа барыта киирбитэ. Ол эрэн санаабыт күүһүнэн күн аайы айыыларбытыттан, өбүгэлэрбититтэн хаартыскатын ууран туран бырааппытын харыстаа, араҥаччылаа диэн көрдөһө сырыттыбыт, санаабыт күүһүн Болуодьуккаҕа ыытабыт “Күүстээх буол, тутус” диэн.

— Көрдүүр үлэҕэ элбэх киһи кыттыста дии.

— Оо, олус элбэх үтүө сүрэхтээх, амарах санаалаах дьон аттыбытыгар баар эбит. Дьокуускайтан беспилотниктар, дронщиктар, кинолог кэлэн үлэлээбиттэрэ. Үөһээ Бүлүүттэн быыһыыр сулууспа үлэһиттэрэ. Ньурбатааҕы быыһыыр сулууспа хас да күн үлэлээтэ. Улуус дьаһалтата дьон мунньан 35 киһилээх тахсан көрдөөбүттэрэ, үөрэх эйгэтин үлэһиттэрэ, элбэхтэр. Онон улууспут салалтатыгар улаханнык махтанабыт.

Россия Геройа Андрей Григорьев — Тута техниканан хааччыйда

Биир улахан махталбытын Россия Геройа Андрей Григорьев – Тутаҕа биллэрэбит. Бырааппыт сүппүтэ иккис күнүгэр Соколын, Каракатын уларсан техника сылдьыбат сиригэр тиийэргэ улаханнык абыраата. Бэйэтэ эмиэ волонтер быһыытынан көрдүүр үлэҕэ сылдьыста.

— Владимир, бэйэҥ тускунан кэпсии түс эрэ. Бука, элбэх киһи билиэн баҕарара буолуо.

— Бэйэм мас ууһа идэлээхпин. Өр кэмҥэ Сунтаар Элгээйитигэр олоро сылдьыбытым, онно дьоҕус мастырыскыайдаах этим. Аканаҕа көһөн кэлбитим 4 сыл буолла. Ийэм ыарытыйар буолан, киниэхэ күүс-көмө буолабын, хаһаайыстыбалаахпыт.

— Доруобуйаҥ туругун туох диэтилэр?

— Барыта этэҥҥэ, үчүгэй диэтилэр. Самыыр түспэккэ абыраата. Икки түүн тымныйбытыгар утуйбакка хамсанар этим. Сунтаарга олорор эрдэхпинэ кулун тутарга Өлүөхүмэҕэ биригээдэнэн линия кэрдээһинигэр баран үлэлээбиппит. Ыам ыйыгар аһылыкпыт бүтээри ыксаан, балааккабытын хомунан баран сатыы Кэмпэндээйигэ түһүммүппүт. 11 күн устата ойуурга хонон, улахан үрэхтэрирэн, көрдүүр күүһү барытын болуотунан, кыралары сатыы туораан кэлбиппит.

Олус элбэх киһи көрдөөбүтүттэн наһаа долгуйдум. Эдьиийим уола, быраатым Чурапчыттан кэлэн көрдүүр үлэҕэ сылдьыспыт. Ийэм барахсан биир ыйы быһа моруу буолбут сүрэҕэ дьэ уоскуйан… Хорулаттан эрийэн кэпсэппитим. Ити сылдьарым тухары бэйэбин эрэ буолбакка, ордук дьоммун саныы сырыттым. Төһө эрэ айманнылар диэн.

Көрдүүр үлэҕэ 100 тахса волонтер кыттыста

Наһаа элбэх болҕомто буолан хаалбытыттан салла сылдьабын. Суруналыыстар эрийэллэр, ыйыталлар, хайдах эрэ бэйэбин сөҕүмэр тургутууну аастым дии санаабаппын, — диэн Владимир кэпсээнин түмүктүүр.

Афанасий Ноев, Ньурбатааҕы көрдүүр уонна быыһыыр этэрээт салайааччыта:

— От ыйын 26 күнүгэр көрдүүр үлэбитин саҕалаабыппыт. Бастакы 10 күн активнай фаза кэмэ диэн буолар. Барыта 30 күн устата үстэ тахса сырыттыбыт, 22 күн үлэлээтибит. Бастакы күннэргэ уолаттар суолун булан сонордообуттара.

Бастаан арҕаа диэки түспүт этэ, онтон Сээн үрэҕин таһыгар баар просеканы батан хоту Хорула диэки барбыт суолун булбуппут. Онтон салгыы Чиллэ үрэҕэр, Сэттэ Элгээн диэн сиргэ суолун булбуттара, онно суолун сүтэрэн, көрдүүр күүһү барытын Сэттэ Элгээҥҥэ бырахпыппыт. Куйаас, кураан буолан суолун буларга уустуктардаах этэ.

Онтон күөйэн Хорулаттан уолаттары ыыталаабыппыт. Кинилэр ити суол таһааран Владимир Игнатьев ону батыһан дэриэбинэҕэ тахсыбыт этэ. Муммут киһини көрдүүргэ итинник суол таһаарар ньыма баар, ону туһаммыппыт.

Көрдүүр үлэҕэ 5 вездеход, УАЗ уонна барыта холбоон 100 тахса волонтер үлэлээтэ.

— Ойуурга муммут киһи хайдах дьаһаныахтааҕын туһунан аҕыйах сүбэни биэриэҕ дуо?

— Бастатан туран, атах-балай хаамыа суохха наада. Көрдүүр этэрээт, волонтердар хайаан да кэлиэхтэрэ. Быһахтаах буоллаххына сылдьыбыт сиргэр бэлиэ хаалларыахтааххын. Кэҥэс сиргэ маяк оҥорон баран ханнык хайысхаҕа барбыккын эмиэ бэлиэтиигин.

Хонууга оту баайан, ойуурга маһы бэлиэтээн, талаҕы эрийэн. Бастакы кылаастаах быыһааччы В.В.Андросов ”Нить жизни” диэн методикатын сүбэлиэм этэ, Интернеккэ баар. Ону ойуурга сылдьар киһи хайаан даҕаны ааҕыахтаах, билиэхтээх.

Чахчы даҕаны, дьикти түгэн буолан ааста. Эрэл, итэҕэл, санаа күүһэ уонна үтүө түмүк остуоруйаҕа курдук биһиги улууспутугар буолбутун тыыннаах туоһулара буоллубут.

Кэпсэттэ Лена Петрова

УлуусМедиа