Көмүс ньээкэ уйабыт сиэрэ-туома
Хас биирдии киһи бэйэтэ бас билэр дьиэлэниэн-уоттаныан баҕарара саарбаҕа суох. Ол эрээри үгүс дьон дьиэни хайдах ыраастыыр, араҥаччылыыр туһунан эбэтэр саҥа дьиэни туттууга, эргэ дьиэни көһөрүүгэ туттуллар сиэри-туому билбэт. Ол туһунан чараас эйгэҕэ үлэлиир Татьяна Аргунова-Матаннанова–Дьырылыйа Дьырылыатта кэккэ сүбэлэрин үллэстэр. Кини Тааттаттан төрүттээх, оҕо эрдэҕиттэн көстүбэт эйгэни кытта ыкса ситимнээх улааппыт. Ылсан үлэлээбитэ бэһис сылыгар барбыт. Аныгы үйэ сиэринэн куйаар ситимигэр Айыы үөрэҕин тарҕатар, дьоҥҥо сэргэҕэ көмөлөһөр.
Дьиэ турар сирин талыы– Бастаан уот оттон тиэргэн иччититтэн Тиэрэгэй Бахсыттан көҥүл ылыахтааххыт. Өскөтүн хаппыт тиит мас баар буоллаҕына, эмиэ алы гыннаран баран суулларар ордук. Тус бэйэм уу олохсуйбут сирдэрин сөбүлээбэппин. Сорохтор оннугу бэйэлэрэ хаһан оҥороллор, ону олох утарабын. Хаһыллыбыт сиринэн хара дьай киирэр-тахсар буолуон сөп. Манна умуһах киирсибэт. Ону таһынан айан аартыга буолуо суохтаах. Манан эмиэ көстүбэт күтүрдэр кэлэ-бара сылдьаллар.
Киирэр аан хайысхата– Саҥа дьиэ туттаргытыгар киирэр аанын хайаан да илин диэки оҥоро сатааҥ. Оччоҕо Айыылар киирэр сирдэрэ буолуоҕа. Өбүгэлэрбит ааннарын илин диэки оҥороллоро. Өскөтүн арҕаа диэки буоллаҕына, ыарыыны тардар. Хоту – кырдьыы тыына дииллэр. Оттон соҕуруу – Улуу Суорун олорор халлаана, онон бу диэки буолуон эмиэ сөп.
Сыбаайаны түһэрии– Бастакы сыбаайа хаһыллыбыт сиригэр, алы гыннаран баран, үс эбэтэр биэс устуука уон солкуобайдаах курдук алтан манньыаты (устууката чорбохтоох буолуохтаах) быраҕаллар. Оттон акылаат буоллаҕына, Дьөһөгөй Айыы харыстаатын диэн түөрт муннугар үрүҥ сиэли уураллар уонна акылаат хаба ортотугар уот оттон, алаадьылаан
көрдөһөллөр. Ол күн түспүт акылаат биир хонуохтаах. Бу барыта эбиэккэ диэри бүтүөхтээх уонна ол күн үлэлээбэттэр. Тоҕо диэтэххэ, саҥа «төрөөбүт» дьиэ иччитин үргүтэн кэбиһиэххэ сөп. Оттон өһүөтэ түстэҕинэ, биир, үс эбэтэр биэс манньыаты уураллар. Бу алтан харысхала диэн буолар.
– Саҥа дьиэҕэ киирдэххитинэ, хайаан да малааһыннааҥ. Манна этиллибит алгыс тыллар дьиэ эркинигэр иҥиэхтээхтэр. Наһаа элбэх киһилээх да буолбатар, бу дьиэ тутулларыгар күүс-көмө буолбут саамай чугастык, истиҥник саныыр дьоҥҥутун мунньан бэлиэтиэххитин сөп. Алгысчыты ыҥырар буоллаххытына, алгыс күн өрөгөйүн кэмигэр күнүс үс чааска диэри оҥоһуллуохтаах. Сорох малааһыннарга арыычча хойут буолааччы. Ону тус бэйэм биһирээбэппин. Дьиҥэр, малааһын эмиэ күнүс үс чааска диэри олоччу барыта түмүктэниэхтээх.
Эргэ дьиэни көтүрүү– Эргэ дьиэни көтүрүү сиэрэ-туома эмиэ эбиэккэ диэри оҥоһуллуохтаах. Бастаан дьиэ иннигэр уот оттон алы гыннараллар, алаадьылыыллар. Уот булгуччу аан айаҕар уматыллыахтаах. Онтон бу дьиэҕэ улааппыт, эбэтэр бу ыалга чугас сыһыаннаах 60-ча саастаах киһинэн дьиэ боруогар үс күрдьэх буору бырахтараллар. Бу курдук буор быраҕан дьиэ иччитин кыйдыыллар. Дьиэни көтүрүү киһини атаарыы курдук улахан айдаана-куйдаана, айманыыта суох чуумпутук оҥоһуллуохтаах. Үлэһиттэр түргэнник-тарҕаннык туттан күн аҥаарын эбэтэр биир күн иһинэн бүтэриэхтээхтэр. Дьиэ эмиэ тыынар-тыыннаах буоллаҕа дии. Онон хас эмэ күнү быһа сордообот курдук барыта түргэнник бүтүөхтээх. Маһын бөххө бырахпакка, хаалларан оттук мас оҥостуохха уонна чугастааҕы ыалларга бэрсиэххэ сөп. Тоҕо диэтэххэ, көтүрүллүбүт дьиэ маһа туһаҕа барыахтаах. Туттуллубат эргэ дьиэ тээбиринин уматар ордук. Былыр-былыргыттан туһаҕа тахсары ыһан-тоҕон кэбиһэри сүөргүлүүллэр.
Дьиэ иччитин илдьэ барыы– Саҥа сиргэ көһөр эбэтэр дьиэҕитин көтүрэр буоллаххытына, дьиэҕит иччитин илдьэ барыаххытын сөп. Ол курдук олорбут дьиэҕитигэр биэдэрэҕэ уот оттон баран: «Биһиги атын дьиэҕэ көһөн эрэбит, онон биһигини кытта барсан саҥа дьиэбитин олохтуурбутугар көрдөһөбүт», – диигит. Күлүн саҥа дьиэҕит муннуктарыгар кутаҕыт.
Өр өтөхсүйэн турбут дьиэни иччилээһин– Эрдэ этэн аһарбытым курдук, дьиэ эмиэ тыыннаах, ол иһин бастаан бэйэ күүһүнэн сууйан-тараан, өрөмүөннээн саҕалыыр ордук. Баар малын-салын аһара ыспакка-тохпокко, айбардаабакка, харыстабыллаахтык сыһыаннаһыахха наада. Оттон үөр олохсуйбут дьиэтэ тута биллэр – ынырык ыарахан тыыннаах буолар. Оннук дьиэҕэ идэлээх дьону ыҥыран ыраастатар ордук. Оттон төрөппүттэргит эбэтэр эбэлээх эһэҕит олорбут дьиэлэрэ буоллаҕына: «Мин бэйэм дьиэбэр кэллим, бу дьиэҕэ олорбут дьон оҕолорунабын», – эҥин диэн саҥаран баран өрө тардыҥ уонна иһиттэн, таһыттан күн эргииринэн буруолатыҥ. Дьэ ол кэнниттэн холкутук олоруохха сөп.
Дьиэни хайдах ыраастыыбыт?– Хайдах да буолбутун иһин, дьиэни ыраастык тутуллуохтаах. Дьиэ иччитэ ыһыллыыны-тоҕуллууну, айдаарсыыны сөбүлээбэт. Бастаан туустаах уунан сууйуҥ. Киирэр ааны баай-дуол кэллин диэн мүөттээх уунан сотуҥ. Хас биирдии муннугун күн эргииринэн буруолатыҥ. Чүмэчинэн эрэ буолбакка, кыра холумтаҥҥа от, тырыыҥка уонна чаҕылҕан охсубут маһын уматан аа-дьуо эргиччи хаамыҥ. Уоккут умуллуннаҕына эбии күөдьүтэн иһиҥ. Буруо сытыгар өбүгэлэрбит уонна айыылар чугаһыыллар. Ол иһин ис-искититтэн айыыларгыт, өбүгэлэргит кэлэн туралларын курдук санаан баран: «Бу буруо тарҕаммыт сиригэр хара дьай сыстыбатын», – диэн саҥарыҥ. Тахсан киирэр сири (туалеты) эмиэ эргиччи хаамыҥ. Оттон түннүктэр, ааннар туһаайыыларынан салгыҥҥа кириэс туруоруҥ. Бу кэмҥэ алтан чуорааны тыаһатыахха эбэтэр хомустуохха сөп. Хара дьайдар ол тыаһын сөбүлээбэттэр, куоталлар. Онтон алаадьылаан баран оһоххутугар биэриҥ, кыбартыыраҕа олорор дьон халадьыынньыккыт, билиитэ оһоххут үрдүгэр ууран кэбиһиҥ. Оннук үс күн хонуохтаах.
Атын дьон олорбут дьиэтигэр олохсуйар буоллаххытына, эмиэ сууйан-сотон ыраастааҥ. Тоҕо диэтэххэ, олорбут дьон тыына син биир хаалар. Хаалбыт сиэркилэни ылымаҥ, онно көрүнүмэҥ диэн сүбэлиибин. Төттөрү биэрэн ыытыҥ эбэтэр хара таҥаска суулаан баран бөххө таһааран ууран кэбиһиҥ. Атын дьон малын-салын туттар, оронноругар утуйар буоллаххытына, туустаах уунан сууйаргытын умнумаҥ.
Ол кэнниттэн киирэр аан үрдүгэр үрүҥ сиэли эбэтэр чаҕылҕан охсубут маһын ыйаан, аан боруогар туус кутан араҥаччылааҥ.
Тэлгэһэ харысхала– Бастаан эмиэ дьиэни курдук тэлгэһэ иһин үчүгэйдик хомуйуохха наада. Дьиэҕэ-уокка, сиргэ харыстабыллаахтык сыһыаннаһар буоллаххытына, бэйэҕитигэр эмиэ оннук сыһыаннаһаллар. Анаан-минээн алаадьы астаан күн тахсар сиринэн үс устууканы ууруҥ. Тэлгэһэҕит хайаан да төгүрүччү күрүөлээх, ханан да быыс хайаҕас суох буолуохтаах. Мээнэҕэ Күрүө Дьөһөгөй харыстыыр диэхтэрэ дуо? Этэн аһарбытым курдук, уу мунньарга дьаама эҥин хаһыллыа суохтаах. Сири алдьатыы улахан аньыыга тэҥнээх. Оннук гынан аллараа дойду олохтоохторугар аан арыйан биэрэҕит. Өскөтүн туалекка, септиккэ анаан хастаххытына, чүмэчинэн муннуктарын ыраастаан баран: «Хара дьайдар кииримэҥ-тахсымаҥ», – дии-диигит салгыҥҥа кириэстэ туруоруҥ. Эбэтэр айылҕалаах киһини ыҥыран көмөлөһүннэриҥ. Тус бэйэм чаҕылҕан түспүт маһын үрүҥ сиэлинэн баайан баран, тэлгэһэ муннуктарыгар ис өттүттэн анньыталаан кэбиһэбин. Билигин сахалыы оһуордаах боруоталары оҥороллор дии. Ол эмиэ олус үчүгэй харысхал буолар.
Иэримэ дьиэҕит иччилээх, алаһа дьиэҕит алгыстаах буоллун!
Венера Охлопкова
Өссө ааҕыҥ: Сиэр-туом: эргэ дьиэни көтүрүү, көһөрүү Поделиться в MAX Далбар Хотунсаха тыла