Кыдама ырыата

 Уолан

От үлэтэ саҕаланна. Уһун ардахтар буоланнар сиринэн да, халлаанынан да сылдьыһыы эрэйдээх буолла. Ыаллыы оройуоҥҥа командировкаҕа сылдьан баран, бу эргининэн ааһар айан массыынатыгар түһэн хааллым.

Куобах мэнээҕин саҕана манан быһа охсон сылдьан турардаахпын. Ырааппыт буоллаҕына, алаастарынан быһыта түстэхпинэ, икки эрэ көстөр ордук сир буолуохтаах. Бугуһуйа сылдьар киһи ону тэһитиэм дуо? Төрөөбүт түөлбэбин көрбөтөҕүм да ыраатта. Дьонум өлбүттэрэ өр буолла. Биһиги өтөхпүтүттэн туох эмэ оппута дуу, суоҕа дуу?

Үрэх устун балай эмэ хаампахтаан баран, кыҥырай тыаны быһа түһэн, батыһан испит үрэҕим эмис собо курдук бэскэҕэр толоонун туораан, бүтэй тыаҕа тахсан барбахтаан иһэн, сүөһү эргэ суолугар киирдим. Билигин хам-түм сылгы эрэ сылдьар эбит.

Тыа салгына чэгиэн. Бырдах суоҕун кэриэтэ. От ыйа буолан уонна кураан да күннэри биттэнэн күүгэстэр тула эргийэллэр. Ыллаан кэбиһэ-кэбиһэ аргыстаһаллар.

Эдэр хахыйах лабаатын тосту тутан ылан дэйбиирдэнэ-дэйбиирдэнэ оҕо сааспын, ааспыт сылларбын ахта санаан эрчимнээхтик хаамабын…

Хойуу бэттиэмэ хара тыатыттан ыга аспыт улахан алааһым саҕатыгар киирдим. Бу – Улуку. Көнө хонуулаах киэҥ алаас. Ким да суох. Бэттиэмэ уорҕатыгар күн күөлэһийэр. Сиккиэр күүлэйдиир. Ол ахсын үүнүүлээх бэттиэмэ уон араас өҥүнэн оонньуур. Киһи тэһийиэ суоҕун курдук чуумпу. Оргууй аҕай иһэбин. Итииргээбит күөрэгэй айаҕын аппытынан от быыһынан сүүрэ түһэн баран көттө. Көттө да чугас түстэ. Тоҕо эрэ тохтуу түстүм. «Кылгас олох» диэн дьикти санаа, чаҕылҕан быһа охсубутунуу элэкис гынна уонна бэйэтиттэн бэйэтэ куттаммыттыы бу улахан алаас хайа эрэ өттүгэр, от дуу, мас дуу быыһыгар бүгэн халла.

Көрсүөх буолан кэлбит киһим Ылдьаа. Биһиги оҕо сааспыт бииргэ ааспыта. Ити миигиттэн оччо куттамматах, итииргээн айаҕын ата сылдьар күөрэгэй Ылдьаа биһиги доҕорбут. Кини хаары бэйэтин кыракый кынатынан силэйэн, дьикти ньургуһуну тумсугар илдьэ кэлээччи. Күөрэгэй урут үөһэ дьырылатан, өрө дьурулаан тахса-тахса ыллаатар эрэ халдьаайыбыт ньургуһунунан долгуйааччы. Бүгүн кини ыллаабата. Бу бэйэлээх унаар күөххэ, өҥҥө-токко бөтө бэрдэрбитэ эбитэ дуу, атын туохтан эрэ тутунна, кэтэмэҕэйдээтэ дуу?!

Үүт күрүө. Эргэрбит. Бу бүтэйи биһиги дьоммут сэрии иннинээҕи сыл туппуттара. Ылдьаа оччолорго чороччу улааппыт, иирэ талах курдук имиллэҥнээбит сытыы, көтүөр кыната эрэ суох уол. «Туохтаан баран туохтуохха» диэн өрө чаҕаарыйан кэбиһэ-кэбиһэ, чачархайдыҥы убаҕас баттаҕа үрэллэҥнээн, улахан дьону кытта бу үүт күрүө баҕаналарын туруорсара. Бүтэй үлэһиттэрин «туохтаан баран туохтаан кэбиһиэххэ» диэн тугу туохтатарын оччо тобулбат, ол гынан баран сүүнэ суолу быһаарбыттыы туттар-хаптар Хоромой Дьөгүөр салайара. Бу хаһан да күлбэт эрээри, өрүү киһи күлүөн курдук саҥарар-иҥэрэр улахан хара бараан киһи, күттүөннээҕи быһааран эппэтэҕин иһин, эппитинээҕэр уон оччонон үчүгэй, дьоһун гына оҥорон таһаарар дьиибэлээҕэ. Ол иһин кинини күлэн үлэһиттэр бары «туохтуоҕуҥ» диэн тылламмыттара. Ылдьаа ол иһин, эдэр уонна дьээбэ хаата киһи быһыытынан, «туохтааһыны» этиитин ахсын туттара. Ардыгар Дьөгүөр кыйаханара. Оччоҕо бары да, саба оҕустарбыт уот курдук, эп гына түһэрбит. Бу оччолорго мин таспыт сүллүгэстэрим. Сорохторо эмэх буолтар. Сорохторо кыыл муоһунуу чэгиэн эбиттэр.

Күрүөнү кыйан, урукку дьону кытта аргыстаһан, санаа көстүбэт күүһүн хабалатыгар бас бэринэн балай эмэ барбахтаатым. Тумустаан киирбит тыа кэллэ. Бүтэй баҕанатын биир үүтүгэр кыбытыллан өрдөөҕү кыдама турар. Салаата тостубут. Сигэ оннун алын өттүгэр «Ы» буукубаны, олус кыһаллан, итии тимиринэн сиэтэн быспыттар. Көрөөт да тута биллим. Бу Ылдьаа үлэтэ. Бу Ылдьаа кыдамата. Бүтэй иһинээҕи икки хагдарыйбыт тиити көрөбүн. Отуу онно. Уһун кэмҥэ чэй өрүммүт сир чэрэ. Өссө да кырыс туппатах. Бу тииттэр көлө суоһуттан, быһаччы эттэххэ, сэргэ буолан өлөөхтөөбүттэр.

Мин иннибэр от отуу (оччолорго уһун дьылҕан сиэрдийэлэри өрө, төбө-төбөлөрүн тиксиһиннэри ууран, ону отунан сабан, ураһаҕа маарынныыр улахан отууну оҥороллоро) баар буола түстэ. Билэр, олус үчүгэйдик билэр дьонум сирэйдэрэ. Көлөһүннээх маайканы харбыччы кэппит, төрүкү дьарамай Ылдьаа синньигэс моонньо, кэтэҕэ чохойон олорор. Чачархайдыҥы баттаҕар от сыата көстөр.

Отуу. Кырдьыга, бу сынньанар, аһыыр, утуйар эрэ сир буолбатах. Оччотооҕу, кыра колхоз биир биригээдэтин төһүү дьонун, отчуттарын олорчу иҥэрэр, кинилэр сүрэхтэриттэн, кинилэр өйдөрүттэн-санааларыттан айыллан тахсыбыт, бу алаас, бу сир тыынынан тыынар, кини эриэккэс сытынан аҥылыйар, көрүөххэ эрэ оттон турбут «дыбарыаһын» иһин, оччотооҕу дьоннор сүрэхтэрэ этэ.

Мин муннубун көлөһүн уонна буруо сыта кычыгылатта. Уот сырдаата. Өрүллүбүт чаанньык тиэтэйэн хаппаҕын лабыгыраппахтаата.

Ылдьаа үлэни кыайар буолаат, баҕаран-ымсыыран туран, кыдама үрдүгэр түспүтэ. Төһө да дьарамайын иһин, улахан модьу-таҕа убайдарыгар илии уктарбат кэбиһээччи буолбута. Сөҕүмэр оту атырдьахтаан баран, иэмэх курдук эриллэн, өрө анньа турара бу баар.

Арыы тыа нөҥүө мотоцикл тыаһа өрө бэллигирээн кэллэ. Дьон саҥатын дуораана иһилиннэ. Саныы испиппин олорчу мүччү тутан, таһы-быһа куоттаран кэбиһэн баран онно, арыы тыа нөҥүө дьоҥҥо бардым.

Үгүс лабаалаах, алаас сир саҕатыгар үүнэр, биир баайы, биир ханыы дьон курдук үрдүгэ да, суона да суох, тыа устун хааман иһэбин. Бүтэйи кыайбыт, бырдахтаан маска сөрүөстүбүт сүөһү ыллыга ааспыт сыллааҕы көтөҕөн бүрүллүбүт. Билигин сүөһү манна сылдьыбат. Бу урукку суол…

– Ылдьаа баҕараҕын олорчу түөрэ куустаран ыл. Былыргы үүнүү. Хара тыатыттан бадараанын саҕатыгар тиийэ ылаҕын, – диэбит эрчимнээх, кыра соҕус уолусхан диэтэххэ сөп буолара дуу, куолаһын иһиттим. Ити Сэмэн. Бэйэтэ-бэйэтинэн. Уларыйбатах. «Дьэ, хара сордоох» – диэн туохха эмэ эбэн, дэгэттээн ылыа билигин.

– Үрдүттэн көрдөххө үчүгэй эбит, – диэн кэтэҕэмэйдиир холку саҥа хардарда. Кимин билбэтим.

– Кырдьык этэбин. Бу сэп кыайан барбатаҕа. Дьэ хара сордоох үүнүү диэтэҕин, – диэн Сэмэн оччо көһүттэрбэккэ бэйэтин «хара сорун» сулбу тардан таһааран тиэрэ быраҕан кэбистэ…

Мин чугаһаатым. Сэндэҥэ мастары быыһынан миигин аахайбакка турар икки киһиэхэ тиийэн кэллим. Дорооболостум. Соһуйбут, уолуйбут Сэмэни кытта быһыта бырахсан кэпсэтистим.

Били алаас диэки трактор тыаһа иһилиннэ…

– Алааспыт уруккута эргийэн турар. – Сэмэн «Урал» мотоицикл уруулугар өйөнөн туран табаах уматтар.

– Мэктиэтигэр кустугурарга дылы дии.

– Оннук… Оннук… Бүөччээн, былырыын төһөнү ыллыбыт этэй?

– Тыһыынча икки сүүс, – диэн судургутук хардарар Бүөччээн диэн ааттаммыт эдэр киһи. Кини уҕунуох иҥмит улахан илиититтэн ураты киһиэхэ тута быраҕыллара суох. Киһи-киһиэхэ, оҕо-оҕоҕо дылы. Баппаҕайа дьэ баппаҕай да баппаҕай.

– Быйыл балтараа диэн кэбис. Дьэ хара сордоох үүнүү.

Сэмэн бөппүрүөскэтэ бүтэ илигинэ икки охсору холбоммут «Беларусь» трактор бу былтас гына түстэ. Бүөччээн улахан баппаҕайдаах кылгас молдьу илиитинэн, суолга өкөччү үүммүт алаас саҕатынааҕы наҥнаһын хатыҥ тас өттүнэн, хаһыйа охсон киһитигэр киирэр сирин көрдөрдө.

– Түргэн сырыылаах өрүөллэр. Бу бэйэлээх сэптэн оччо хаалбатахтар, – диэн баран Сэмэн мотоциклын диэки көрөн кэбистэ.

Сэмэн биһиги алааспыт арҕаа өртүгэр олорбута. Ылдьаа биһигини кытта эриссэн үөскээбит киһи. Кэлин тыа хаһаайыстыбатын кадрдарын бэлэмниир оскуоланы бүтэрэн биригэдьиирдиир. Онон ити «Уралын» илинннээх кэлин көлүөһэтигэр бэйэтин кытта «хара сорун» илдьэ сылдьар. Үөрдэҕинэ – хара сор, хомойдоҕуна – хара сор.

Бүөччээн бэрт сымсаҕайдык трактор кабинатыгар ойон тахсаат, үүнүүлээх алаас ортотунан хайа тэллэрбитинэн барда. Хара төбөлөөх бэттиэмэлэр, сүбэлэһэ охсуохтуу үмүрүс гынан, төбө-төбөлөрүн холбоон ыла-ыла, иэннэрин килэппитинэн, тэлгэнэн истилэр.

– Аны былыргы буолбатах, окко көлөнү булуоҥ суоҕа. Бу бэйэлээх абааһы сэттиэйэх киһи оттоон кэбиһэр. Дьэ, сордоох үлэ буолбат дуо?!

От охсорун көрө туран, тоҕо эрэ сибилигин көрбүт Ылдьаам кыдаматын өйдөөн кэллим. Мин иннибэр имиллэҥнээбит эдэр киһи – Ылдьаа үс метртэн ордук усталаах кыдаманан ити сиҥнэн түһэ сытар хойуу бэттиэмэни өрө анньан таһааран, күөх ньаассын отунан бар дьон көлөһүнэ, сытыйбатын-ымыйбатын диэн түс ууран, арыы курдук томтоппутунан барда.

– Отчуттарбынан эргийэн бастакы декадабын түмүктээн тиийэбин, – диэн баран Сэмэн, мин тугу саныырбар оччо кыһаллыбакка, хайҕаллаах атын собуоттаан, сибилигин аҕай трактор киирэн кэлбит сирин диэки салайа тутан кэбистэ. Күөх буруону төлүтэ тэппэхтээн баран мотоцикл сөрүүн, мутукчалаах тыа иһигэр ньимис гынан хаалла.

Трактор ырааттар ыраатан, тыаһа иһиллибэт буола кыччаата. Сэмэн эппитинии «сордоох хойуу от» күөл атаҕын арҕаа эргииригэр тракторы ыйыстан кэбистэ, билигин отунан тэлгэтиллибит көбүс-көнө уулусса сыыйылла сытар. От кэбиһэ киирэн баран, кыдаматын ылаары Ылдьаа кэдэччи туттан, кыйбаччы дайбаан, от уулусса устун утары иһэр.

Соҕотоҕун туран хаалан баран, ити от уулуссаттан сылтаан, сатыы хаамыахпыттан санаабын аргыс оҥостубут киһи быһыытынан, Ылдьаа туһунан утум-ситим эргитэн бардым.

Түөрдүгэр сылдьан Харчы Туйах диэн үтүө ааты бэйэтин түөрт туйаҕынан сүүйбүт сырдык сур, ыллам-дьэллэм соноҕоһу мииммитинэн Ылдьаа бу элээрдэн кэллэ. Ити сэрии буоллаҕын аҕай этэ. Харчы Туйаҕы ыһыахха Ылдьаа сүүрпүтэ. Онтон ылата кини үргүлдьү миинэ сылдьыбыта.

– Ыҥырбыттар, – диэтэ кини судургутук.

– Сэрэйбит сэрэх, – диэн баран биллэ кырдьыбыт, ыарыһах көрүҥнээх Сэргэй, Ылдьаа аҕата, сиэбиттэн саппыйатын хостоото. Бырдах саҥата иһиллэр чуумпутугар табах уурунан, онтукатыттан соҕустук оборон ылла. – Бардаҕыҥ дии… Эр киһи буоллаҕыҥ.

Армияҕа бу аан бастакы хомуур этэ. Онон оччо аймаммака Ылдьааны ыраах айаҥҥа, ким да билэ илик суолугар, ийэлээх-аҕата атаардылар. Сүүрбэттэн тахса эдэр чэгиэн доҕотторуттан быстан, дабыдалын тосту көтүппүт мохсоҕол курдук сарбыллан, санааҕа ылларан, Ийэ дойдутун соҕотоҕун кини эрэ көмүскүүр бырааба суох буолан, төннөн кэлбитэ. Саныырга ыарахан этэ… Ити сайын, аан бастаан, доҕотторо ууран барбыт кыдамаларын Ылдьаа илиитигэр ылбыта.

Түөрт оҕус аҕалан иҥнэри анньан кэбиспит отторун кэбиһэн Ылдьаа, көлөһүнүн илиитин тэбэгэйинэн халты охсунан кэбиһэ-кэбиһэ, эргийэ хаамар. Атырдьахтаан өрө анньан иһэн көрдөҕүнэ, күнэ кытаран, быһытталанан ылар. Ону ол диэбэккэ, от үрдүгэр турар, аҕыс уончатыгар чугаһаабыт Өттөөкөй Силип оҕонньор сүбэтинэн оту кэбиһэр, кыдамалыыр дьикти наукаҕа сыралаахтык үөрэммитэ. Кэлин үтүмэн оту өрө кыдамалаан таһаардаҕына, халлаан үрдээн, ырааһыран, күнэ күлэ мичилийэн көстөрө. Кнни илиитигэр түбэспит кыдама бэйэтэ ыллыырга дылы буолара.

Оҕо-дьахтар бүтүннүү отчут буолбуттара. Наһаар Мааппата эр киһитээҕэр кыайыылаах, кичимэ туттуулаах дьахтар сэриигэ барбыт Наһаарын суохтаппатаҕа. Икки оҕуска от угара. Икки оҕуһу икки Ааныскалар куолаан хааччыйаллара. Бу араа-бараа саастаах эдэркээн кыргыттар. Оҕоҕо таптал аат өрүү баар. Кинилэри да бу үгэс тумнубатаҕа. Улахан Ааныс аата – Куобах. Кыра Ааныс – Бэскээлэ. Куобах Ааныс сэрии сааһыгар кэргэннэммитэ. Ыйтан эрэ ордук олороот, Хабырыыс сэриигэ барбыта. Бэскээлэ Ааныс сулумах. Ылдьаа ийэтэ кийиит оҥостоору гынар да, уол чугаһаппат. Кини кыыһы сөбүлүүр эрээри, «Дьон өлө-тиллэ, кыргыһа сырыттахтарына, мин тапталынан тарайа сылдьыыһыбын дии… Бу сааты!» диэн булгуччу санааны ылыммыта.

Санааҕа суол кылгыыр. Ыһыллыбатаҕа өр буолбут, күөх титирик тулалаах, кыракый солооһун кытыытыгар киирдим. Отун быыһыттан субу аҕай кытарчы буспут дьэдьэннэр одуулаһаллар. Тохтоон дьэдьэннээбитинэн бардым. Бу курдук сына, тобуктуу сылдьан үргээбэтэх ыраатта. Дьэдьэни үргээн сиир, туох да диэбит иһин, иһиттэн баһан сиирдээҕэр минньигэс уонна таттарыылаах.

Бу солооһуну Хоохо солооһуна дииллэрэ. Урут наһаа улахан курдук этэ. Билигин эчи кыратын, иһэ үлүннэҕинэ, буут сирэ буолара дуу, суоҕа дуу. Оҕо сылдьан солооһун кэтэҕиттэн куобах өлөрбүппүт. Ол куобах бороҥ эрээри улахан истээх, ыбыс-ыарахан этэ. Ылдьаа туһахтан араарбытын кэннэ, ол «улахан» куобаҕы мин сүгэн санньылытан киллэрбитим. Ийэм көрөн баран: «Оо, ньолдьооску!» – диэбитин «хайҕаата» ээ дии санаабытым. Манна оччолорго дьэдьэн үүммэт этэ. Эрдэ буһар тарайбыт уһун кыллаах ньэһимиэн үүнэрэ. «Тардарга кэбирэх, хааһытыгар хойдумтуо», – диэн ол бурдугу маннааҕы оҕонньоттор, эмээхситтэр, ол иһигэр мин дьонум эмиэ бэркэ сөбүлүүллэрэ. Бэйэм даҕаны сылаас ньэһимиэн лэппиэскэтин туохха да атастаһыахпын билбэппин. Сиэн кэбиргэтэ олорорум бу баарга дылы.

Дьэдьэн элбэх. Кыратык сии түһэн баран, быйылгы күөхтэн өлүүбүн ылбыт киһилии сананан, сороҕун мин билбэт билиҥҥи дэриэбинэм оҕолоругар хаалларан, урукку сылдьар ыллыкпытынан быһа алааска киирэрдии сананным. Ханна эрэ чугас сымыыттаабыт күкээркэй төбөлөөх кугас кукаакы мастан-маска, мутуктан-мутукка тыаһа суох сыбыҥнаамахтаан баран хаалла…

Мас быыһынан уу иэнэ килэҥнээтэ. Ити биһиги алааспыт күөлэ Чөҥөрө. Аатын аанньа Чөҥөрө. Улахан уот курааннарга быстыбатах күөл. Көннөрү уута тардан, хомуһа сүүрэн-көтөн баран, бу кэнники эмиэ урукку киэбин ылынан турар. Сыыр үрдүттэн көрө киирэргэ алааһым кустуктанан өссө кэҥээбиккэ дылы. Өтөр үктэммэтэх Чөҥөрө күөлүм мэп-мэндээркэй. Арай өтөхпүт иинэн-сүтэн, күрүөтэ-хаһаата баранан, ким эрэ көтүрэн ылбыт хотонун маһа атыгыраан, сэргэтэ, мааны бэйэлээх үрдүк, суон сэргэ, мэктиэтигэр аччаан, синньээн киһи аһына эрэ көрүөх курдуктар. Арай күөлэһийбит аххан хонуум, «оҕом бу тиийэн кэллиҥ дуу, чэ кэл, олоро түс, сыт, сынньан» диэбиттии, күөх отунан чэлгийэр. Ылдьаа биһиги бу сыырга, бу күөх көбүөр көнө хонууга, бу биир сиринэн түрдэстибэт уулаах Чөҥөрө күөлгэ киһи-хара буолбуппут. Оол, күөл арҕаа атаҕар Сеня дьоно аах олорбуттара. Билигин кинилэр өтөхтөрүн оннугар биир дуу, икки дуу эрэ баҕана чөрөйөр.

Төһө мас-от ситэн, сир-дойду силигилээн турбутун иһин чуҥкук, хобдох. Туох эрэ тиийбэт. Ол итэҕэс арааһа – киһи быһыылаах. Киһи барахсан сири тыынныыр, киччим ис киирбэх, холку оҥорор. Дьиэбит онно – үүт уурар үгэх. Үрдэ сиҥнэн, синньигэс биилин быһа оҕустарбыт киһилии, өттүгэстии түһэ сытар. Бу үгэххэ биһиги баайбыт үксэ турбута. Үүт, сүөгэй, чабычахтаах арыы, дьэдьэн, моонньоҕон, отон, бэл диэтэр туу балыга, тиргэ куһа. Саа суоҕа. Ким да саалаабат этэ. Биһиги Ылдьаалыын бу Чөҥөрө күөлү эргиччи тиргэ иитэрбит. Күһүн көччөх түһэн ааһыытыгар, аҕыйах күн уоннаан-сүүрбэлээн ыларбыт.

Мантан дэриэбинэ чугас. Суол устун бардахха көс эрэ аҥара буолара буолуо. Өтөҕүм оннугар турбахтаан баран, суолунан барбакка, Чөҥөрө куулатынан тахсан дэриэбинэҕэ бардым. Алааһым сыырын дабайан баран суон тиит аттыгар чабырҕайга олордум. Ыраах да сырыттахпына сырдаан, мэлдьи улаатан, истиҥ чугас буолан көстөрө. Алааһым киэһээҥи уу-чуумпуну кэтэһэрдии им-ньим. Биир сэбирдэх тыаһаабат, биир чыычаах ыллаабат…

Бу дьикти нуурал көстүү урут даҕаны, мин уолуһуйар, ыксыыр, түрдэстэр түгэннэрбэр тэлбээрэ устан кэлэн миэхэ уһун, дэлэй, киэҥ санааны иҥэрэр буолара. Бүгүн да оннук намыын, оннук холку. Төрүкү да аҕыйах саҥалаах, биирдэ да кыыһыран, дэлбэритэ баран, иһирдьэ-таһырдьа тоҥкучахтаан миигин, атын да оҕолорун куттаабатах аҕам аа-дьуо салдьыр-салдьыр хааман кэлэн, балык салыҥыттан хараарбыт, туос тымтайы саҥата суох ууран кэбистэ. Балык сыта – үөлүллүбүт балык сыта тунуйда.

Түптэ унаарда. Ынах ыҥыранна. Ньирэй мэҥирээтэ. Арыы саһархай истээх туос ыаҕайаҕа үүт тыаһа дьикти кэрэтик дыыгынаата, күрүс-күрүс күрүлээн, хойдон да ылла. «Бүттүҥ, чэ, бар таҕыс», – диир саҥа иһилиннэ… уонна ити ураты намыын куолас арыый үрдээн, таптатан хотойон турар ынаҕы «һаай!» диэн дьарыйда. Титииктэн маҥан былаат дьиэ диэки туртаҥнаата. Ийэм. Ити биһиги урукку, сэрии иннинээҕи үүт-тураан, хаһан да хатыламмат иллээх олохпут.

…Дэриэбинэ саҥата-иҥэтэ иһилиннэ. Мотоцикл татыгырыыр. Хайа эрэ оҕо чаҥкынас хатан куолаһа, кими эрэ ыҥыран, тэһитэ барар. Мин тыа устун быһа кэлбит буоламмын, баҕарбатарбын даҕаны, дэриэбинэ киһи уҥуохтаах тумулугар түстүм.

Саҥа уҥуохтар кылбаһаллар. Киирэн эрэр сайыҥҥы күн түһэр буолан, саҥа мас уонна кыһыл таҥас ордук сытыытык көстөллөр. Туора хааман тахсаары гынан баран, «бэйэ эрэ, бу саҥа уҥуохтар кимнээхтэрий, билэр дьонум буолаайаллар» диэн кэрийэ бардым. Үрдүк тимир күрүө таһыгар тохтоот, мин хараҕым билэр харахтарбын кытта анньыһа түстүлэр. Көрбүппүн итэҕэйбэтэхтии чыпчылыйбакка да, тыыммакка да турдум. Онтон суругу көрдүм. Кимиэхэ эрэ этэн эрэрдии «Ылдьаа» диэн ботугураатым. Харахпар үүнүүлээх алааһы ортотунан хайа солоон от бөҕөнү сиҥнэрэн тахсыбыт трактор суолун ортотугар Ылдьаа оту түстүүр уһун кыдаманы өрө анньан, кыҥнайыаҕынан кыҥнайан, дыргыл сытынан аҥылыйар күөх оту толору баспыт уһун дьураа кыдаматын саҥа көрбүттүү, киниттэн суккуллан түһэр дьикти дорҕоону – кыдама киниэхэ эрэ иэйэн ыллыыр ырыатын истэрдии дуу, сибилигин көппүт, эмиэ итииргээн айаҕын аппыт күөрэгэйин хараҕыттан сүтэримээри, ону көрө сатыы дуу турар.

Эмискэ, туох эрэ ибили охсубутунуу, нукаай буола түстүм. Атахтарым бэйэбин уйбаттар. Олордум. «Ол иһин күөрэгэй ыллаабатах», – диэн туох да сибээһэ суох санаалар өрө булумахтаннылар.

…Ылдьаа быйыл саас эмискэ уолусханнык ыалдьан өлбүт. Сэрии бүппүтүн, олох көммүтүн кэннэ кэргэннэммитэ. Уоллаах кыыс оҕо хаалбыт. Ылдьаа киһини өйдүүр буолуоҕуттан хара өлүөр диэри таптаабыт кыдаматын ырыатын кинилэр бүгүн атын тыллаан, атыннык кылыһахтаан ыллыыллар.

Ол айыллыбыт ырыа – мэлдьи тыыннаах.

«Хотугу сулус», 1977 сыл, №9

УлуусМедиа