Отонноотоххо – оҥоойук, оттоотоххо – кыбыы туолар

Балаҕан ыйын 3 күнүгэр түмүллүбүт отчуотунан, Саха сирин ходуһаларыгар 300 548 гектар иэннээх сир охсуллан, 344 763 туонна от кэбиһиллэн, өрөспүүбүлүкэ бүттүүн былааныттан 81 бырыһыана туолла. Онон аны 4 911 туонна от турдаҕына, сабаҕаланар кээмэй (349 674 туонна от эбэтэр 83 бырыһыан) кэлэр нэдиэлэҕэ ылыллыан сөп.

Ол эрээри, кэлиҥҥи суруйууларбар наар бэлиэтиирим курдук, обургу былааннаах хас даҕаны улуус эрдэ биэрбит “билгэлээһиннэрин” куоһарбыттарынан, 90 бырыһыаҥҥа даҕаны тириэрдэр кыах баар. Чурапчылар бу сырыыга ыалларын мэҥэлэри эмиэ куотан аастылар: 38 432 туонна (Мэҥэ Хаҥалас киэнэ – 37 259 т) оту туруоран, сабаҕалаабыт 36 800 туонналарын 1 632 туоннанан аһардылар уонна аны 1,5 тыһ. туонна оту кэбистэхтэринэ, былааннарын 100 бырыһыан толорор кыахтаннылар. Аммалар эмиэ аһара түстүлэр: 23 900 туонна оннугар 26 759 туоннаны оҥордулар, онон былааннаах 31 тыһыынчаларыгар чарапчыланан эрэллэр (бу кэмҥэ толоруулара – 86%).

Бүлүү улууһа билгэлээбит 15 982 туоннатын аһарбыта быданнаата, билигин 21 947 туонна оттонон, былааннаммыт кирбиитин (23 182 т) ыларыгар 5 бырыһыан эбэтэр 1 235 туонна от хаалла. Халааҥҥа эмсэҕэлээбит Өлүөхүмэ улууһа 8 271 туонна отунан муҥурданыахтааҕын кэлиҥҥи дааннайынан 10 601 туонналанна (былаана – 14 290 т, толоруута – 74%), Ленскэй улууһа 3 422 туонна оннугар 4 044 туоннаҕа таҕыста (71%). Орто Халыма улууһа 2 634 туоннаны сабаҕалаабытын лаппа куоһаран, 4 129 туонна кэбиһиилэннэ, аны 223 туонна оту туруордаҕына, былаанын толоруоҕа.

Отонноотоххо – оҥоойук туолар. Кыра былааннаах улуустартан Абый 2 тыһыынчаҕа тиийэрэ маҥнай утаа ыраах курдук этэ, бэйэтин күүһүнэн 894 туоннатын эрэ буларга суоттанан олорон, 1 589 туонна оту туруорда (79%). Мииринэй былаана – 637 туонна, онтун даҕаны аҥаарыттан эрэ чорбойорун (397 т) оттууру чинчилээн баран, бүтэһик отчуотунан 565 туонна кэбиһиилэннэ уонна 89 бырыһыаннанан, 10 бастыҥ иһигэр хапсыста (инфографикаҕа көр).

Хаалан иһээччилэр кэккэлэригэр 50-тан намыһах бырыһыаннаахтары киллэрэр сөп. Усуйаана (17%), Эбээн Бытантай (29%), Томпо (41%), Үөһээ Дьааҥы (43%), Алдан (44%), Муома (46%) сопхуос саҕанааҕы курдук хаар түһүөр диэри оттоотохторуна эрэ былааннаммыт кирбиилэригэр чугаһыыр  туруктаахтар. Булуҥ улууһуттан быйыл сайын сибидиэнньэ киирэ илик. Соҕотох Бороҕон нэһилиэгин 52 туонна отун иннэ-кэннэ хаар түһүөр диэри биллибэтэҕэ дьэ сүрдээх.

Сиилэстээһин үлэтэ отчуоттанар кэмҥэ ортолоһон эрэр. Барыта 13 улуус уонна Дьокуускай уокурук сиилэс угалларыттан Бүлүү уонна Уус Алдан көрдөрүүдэрин биэрэ иликтэр. Амма улууһа былааннаах 2 тыһ. туонна сиилэһин уган, былаанын бастакынан толордо. Сунтаар, сиилэскэ биир саамай улахан былааны ылыммыт улуус, бу кэмҥэ 4 200 туонна сиилэстэнэн, 95 бырыһыаннанна (былаана – 4 400 т). Эмиэ итиччэ былааннаах Ленскэй 500 туонна (11,36%), Хаҥалас улууһа 2,5 тыһ. туонна (56,82%) сиилэһи уктулар. Мииринэй (60,60%), Мэҥэ Хаҥалас (56,82%) улуустара балачча барбахтастылар. Атыттар көрдөрүүлэрэ билиҥҥитэ сэмэй соҕус, 5 – 45 бырыһыан икки ардынан иһэллэр. Инньэ гынан, 14 115 туонна сиилэс угуллан, былааннаммыт кээмэйтэн 47,21 бырыһыана туолла.

Сенажтааһын хайысхатыгар 16 улуус уонна Дьокуускай уокурук былааннаахтар. Холбоон 14 750 туонна сенаһы суулуохтаахтар. Бу кэмҥэ 5 477 туонна сенаж оҥоһуллан, былаан 37,13 бырыһыана ситиһилиннэ. Сенажтааһын тэтимэ ааспыт сыл туһааннаах кэмигэр баартан ордук (2025 с. – 5 236 т этэ). Мииринэй 146,67, Алдан 106,25, Амма 100 бырыһыан толороннор, түмүктээтилэр. Мэҥэ Хаҥалас 83,57, Бүлүү 62,33 бырыһыаннаахтар. Атыттар бытаардылар. Уус Алдан, Нам, Ньурба, Куорунай улуустарыттан сибидиэнньэлэрэ даҕаны суох.

Мобильнайдар ахсааннара улаханнык эбиллибэтэ. Отчуоттанар кэмҥэ 105 звено 12 496 туонна оту туруорда. Бүлүү улууһун 28 биригээдэтэ 4 023, Амма 10 мобильнайа 2 906, Чурапчы (13) 1 331 уонна Куорунай (3) 817 туонналыы кэбиһиилэммиттэр.

Василий Никифоров

УлуусМедиа