Биэс санаа

Николай Габышев

Н. Заболоцкайга

Таһырдьа тыал уонна самыыр. Бардамнык ньирилээн, самолет көтөн ааһар. Ханна эрэ былыты үрдүнэн. Самыыр түһэрэ көстүбэт. Тыаһа эрэ чылырдыыр. Ону тыал саба охсор. Түннүк иннигэр икки, тэҥ бэс тугу эрэ мөккүһэр дьоннуу икки аҥыы иэҕэҥнэһэллэр, лабааларынан утары сапсыһаллар. Биир кэлим бороҥ халлаан кими да утутуох курдук сонньуйбут.

Суруйааччы маннык күнү таптыыр. Кини баҕарбатар да остуолугар олорор, суруйар. Кини эмиэ киһи. Ыраас, үчүгэй күностуолга олорон суруйар бэрдэ кыра. Кыһалҕаттан олорон суруйаҕын. Оттон маннык тыаллаах күн уонна бэстэр этиһэн иэҕэҥнэһэ, бэйэ-бэйэлэриттэн барыахтарын баҕаран, кэдэлдьиһэр кэмнэригэр, самыырчаһыылыы чаллыргыы түһэригэр суруйааччы киһи остуолун булар, тугу эмэсуруйдаҕына сөп курдук. Атыны тугу гыныаххыный?

Кинигэ ааҕыахха сөп. Ол эрээри мэлдьи атын киһи өйүн уласартан ким да сүрэҕэлдьиир. Бэйэтэ суруйар киһи син биир ыһыахха кэлбит үҥкүүһүт киһи дьону кытта сиэттиһэ охсорун кэриэтэ, туспа киһи суруйбут кинигэтиттэн көҕүйэн кэлэр, бэйэтэ суруйуон баҕарар.

Муҥа баар — тугу суруйуоххун билбэккин. Син үчүгэй булчут курдук, суруйааччы, биллэн турар, хаһаастаах, саана сылдьар бултаах буолар. Олорун ахтан кэлэр да, бүгүн онно кыаҕа суоҕун билэр. Суруйар чэпчэки буолбат. Мэлдьи тугу эрэ саҥаны булар күчүмэҕэй. Оттон суруйааччы хайаатар да сонуну этиэх тустаах. Итини саамай нэгэй да суруйаачы, хара күүһүнэн суруйа сатыыр да киһи билэр.

Биһиги кэпсиир суруйааччыбыт эдэр уонна биэс кэпсээни — иккитин сурунаалга, үһүн — хаһыакка бэчээттэппит эр бэрдэ, онон чахчы улахан суруйааччы буоларыгар эрэммит барахсан. Уонна хайаатар да улуу айымньыны суруйуохтааҕар эмиэ саарбаҕалаабат.

Олоруо да, суруйуо. Тугу?

Өстүбэһи, мин суруйааччы кимин-тугун этэ иликпин эбит. Ханнык кэмҥэ олорорун самолет ньирилээн ааспытынан биллэххит. Биһиги кэмҥэ. Сирин-уотун, дойдутун этэрбэр тиийэбин. Бэс үгүс сиргэ үүнэр, ардах ханна баҕарар түһэр.

Саха сирэ, сай ортото, сарсыарда.

Суруйааччым аата Михаил Иванович Сымытов, Миисэ, Мэхээс литературнай хос аата — Мичил Найыылап. Эһиги кини айымньытын билбэккит сөп. Бииринэн, кинигэ геройа, уонна баара-суоҕа биэс кэпсээни бэчээттэппит эдэр суруйааччыны ким билиэй? Гений генийын бастаан бэйэтэ эрэ билэр. Генийдэр суохтар да, сүүрбэ биэс саастаах көҥүл дойду киһитэ, тот, иннэ киэҥ, эр киһи кылааннааҕа гений курдук сананыан сөп. Сатаннар, кини баҕар гений да буолуо. Киһи барыта эдэригэр хорсун, ол олус үчүгэй.

Эдэр суруйааччыбыт остуолугар олорор, иннигэр хас да лиис кумааҕы, авторучка. Кини өссө бэчээттиир машинка ыла илик. Этэбин ээ, саҥа суруйан эрэр эдэр бэдик.

Өстүбэһи, уолбут Якутскай аттыгар, Сэргэлээх даачаҕа, аҕатын аах киэҥ хосторугар түһэн олорор. Бэйэтэ үөһэ хонор, дьиэ сарайыгар. Генийдэр мэлдьи итинник олорооччулар — халлаан аттыгар. Халлаан эмиэ киһиргэс, кини эдэр гений курдук муҥура суох кыахтаах.

Эдэр суруйааччы өр олорбохтоото. Сюжет көстүбэтэ. Син биир остуолга олорор үчүгэй. Туох эмэ кэлиэ.

Таптал туһунан суруйбут киһи! Ааҕааччылар таптал туһунан кэпсээни биһирээччилэр. Сүүрбэ биэс саастаах саха уола тапталы билбэт. Университетка хас да кыыһы таптыыр этэ, кинини чахчыта биир кыыс таптаабытын билэр. Муҥа баар — кини таптаабыт кыргыттара кинини аахайбатахтара, онтон кинини таптаабыт кыыска биһиги бэдикпит кыһамматаҕа. Биир кыыстан, Мэхээс суругун тутан баран, бэл хоруй суруйбатаҕа. Таптаабат киһиҥ эйиэхэ суоҕун кэриэтэ. Төһөлөөх кэрэ уонна бэриниилээх таптал итинник өлбүтэ буолуой? Онтон ол кыыһы тоҕо таптаабатаҕын ыйыттахха, бэйэтэ да билбэт. Көрүҥүнэн кырасаабысса буолбатар да, син аҕай кыыс этэ да, тугун эрэ Мэхээс Сымытов, ээй, Мичил Найыылап, сөбүлээбэтэҕэ. Бадаҕа, мунна улахан курдуга. Таптаабат буоллахха, сылтах тута көстөр.

Ити туһунан кэпсээн суруйуохха дуу? Солуута суох буолуо. Тугу эрэ дьоһуннааҕы суруйуох баара. Холобур, үлэ туһунан. Гений буола сатыыр Мичил Найыылап үлэни билбэт ээ. Олоҕу да ситэ амсайа илик. Барыта иннигэр баар. Онто бу бороҥ халлаан курдук тугу да ыйдаҥардыбат. Бэл бүтүн самолет көстүбэккэ ааста дии. Самыыр түһэр дуу, уурайда дуу? Ээс, кэпсээн тематын була охсуохха. Хайдах таах олоруой, тугу эмэ суруйан туруохха. Бу олоҕу билбэтэ — сор. Университеты бүтэрээт, издательствоҕа редакторынан кииртэ, учебниктар тылбаастарын көрөн таһаарар. Син хоп курдук үрдүк үлэһит. Издательствоҕа киирэн, суруйааччылары үөһэ-аллара тутуохтаах этэ. Кинини уус-уран литература салаатыгар чугаһаппатахтара. Ол эрээри Мэхээс син суруйааччылар аттыларыгар буолаары, учебникка редакторынан киирбитэ.

Хайдах кэпсээн сюжета кэлэн биэрбэт? Туох сыппах өйөй? Мэйиитэ дьадаҥыта бэрт дуу…

Олоҕу билбэтэ баар. Ону эмиэ хайыаҥый? Генийдэр сүүрбэ биэс саастарыгар киниттэн ордук олоҕу билбэккэ эрэ, син биир гений буолан өлөллөрө. Өй күүһэ, харса суох фантазия наада. Олоҕу билбэтэх иһин, таайан да суруйуохха сөп. Өйүнэн бүтүн саҥа дойдуну айыахха сөп. Генийдэр оннуктар. Көрөллөр, билэллэр кыраны — бүтүн судаарыстыбаны өйдөрүгэр айаллар, сүүһүнэн киһини тилиннэрэллэр, олох угаллар суох дьоҥҥо. Суоҕу баар гыныы — ол суруйааччы анала.

Кэл, кэпсээн! Кэл, сюжет! Туох да суох…

Өйө бу бороҥ халлаан курдук бороҥ. Киниэхэ туох да көстүбэт. Туох эрэ элэс гынна да — онно, өй халлааныгар — өй хараҕа ону таба көрбөтө. Туох эрэ үчүгиий-үчүгэй санаа, образ дуу элэс гыммытын өй хараҕа тута харбаан, көрбөккө хаалла. Киһи итинникарыт чаҕылҕаны көрбөт. Оччо түргэнник ити сүҥкэн уот күлүм гынаат — суох буолааччы.

— Бээ-бээ, өй диэн тугуй? Самыыр аһынна быһыылаах: чыычахтар ыллаан эрэллэр. Туй сиэ, ити чыычаахтары истэ олорон, эмиэ туох эрэ өйүгэр кылах гыммытын өйдөөмүнэ хаалла. Туох эрэ үчүгэй идея элэс гынна. Баҕар, бүтүн кэпсээн сюжета…

Тугун дьиктитэй, бу кини олордоҕуна өйө өйүн бултаһар, сонордуур эбит. Мэйии түгэҕэр элэс гыммыт, баҕар, гениальнай идеяны кини өйүн харабыла туппакка, харбаан ылбакка хаалла. Өйө өйүүн маныыр эбит. Санаа киһиэхэ биир буолбатах. Санаа санааны өссө көрдүүр эбит.

Кини бэйэтин өйүттэн бэйэтин өйүнэн кэпсээн көрдүү сатыы олорор уонна ханнык эрэ өйүн сорҕотунан чыычаах ырыатын истэр, самыыр, тохтообутун быһаарар, атаҕын бачыыҥката ыга тутарын сөбүлээбэт, туран сымнаҕас тапочка кэтэн кэлиэн баҕарар, куоракка киирэн машинистка Наташа кыыһы ханна эмэ ыҥырыан санаталыыр, уоппускатын үһүс күнэ да таах ааһан эрэриттэн кыһыйар, былырыын өлбүт таайын тоҕо эрэ ахтар уонна тута быһаарар — ол кини аны даачаҕа кэлэн арыгылыа суоҕа, уонна тоҕо эрэ хайаатар да уол оронугар тахсан сытара эмиэ уурайдаҕа, аны ол таайа аан дойдуттан отой сүттэҕэ — онон кинини куһаҕаннык саныыр да айыы. Эмиэ самолет ньирилээн ааста, мастар иллэспиттэр, төбөлөрүнэн эрэ кэҕиҥнэһэллэр. Мас тугу эмэ саныыра буолуо дуо? Суох, мас мэйиитэ суох. Кини үөстээх. Үөһэ, баҕар, мэйиитэ буолуо. Ону киһи билбэт. Киһи барахсан өйдөөҕүмсүйэр да, бука, кумаары да бэйэтэ оҥоруо суох этэ. Хата самолету, бөдөҥү, туһалааҕы — син оҥордо. Оттон кумаары биитэр кыырдаайыны оҥорор кыах суох. Ол айылҕа кистэлэҥэ.

Элбэҕи да эмискэ санаан ааста. Кэпсээн суруйарын умунна. Уруучукатын ылан Наташа кыыс сирэйин оҥорон көрдө — маарыннаппата. Хата, түөһүн бэркэ мөтөтөн ойуулаата. Астык эмиий таҕыста. Наташаҕа да итинник эмиий суох ини. Уой, санаа мэнигин… Иччитэх даачаҕа кэпсээн суруйа олорон, кыыс эмиийин эмиэ тоҕо өйдөөн кэллэ? Сүрүн ньии…

Көр, былыт үрэллэн эрэр. Мастар сылайан утуйбуттар. Лабаа да хамсаабат. Арай халлаан күөҕэ көстүбэт. Хараҥалык быстахбылыттар сырдык бороҥ кэлим былыттар хонууларынан үөр бөрөлүү суһаллык ааһаллар.

Кэпсээн сюжета эдэр суруйааччы өйүгэр кэлэ охсубата. Бороҥ санаалар аалыҥнаһаллар. Онтон кыһыл, араҕас эбэтэр күөх үөскүө суох. Бороҥ кэпсээни ким ааҕыай, суруйуох да баҕа суох. Дьиэ аттыгар массыына кэлэн тохтуур тыаһа иһилиннэ, ким эрэ кэллэ. Кэпсээн үүнүн  таба туппатах Мичил Найыылап үөрүүнэн таһырдьа таҕыста. Комсомольскай мунньахха ыҥыра кэлбиттэр. Машинистка Тамара отчуотун истэллэр үһү. Атын боппуруос көрүллэрэ буоллар барыа суох киһи. Мичил Тамараны көрөр, истэр баҕаттан мунньахха тиийиэх буолла, бэлэм массыынанан таарыйа куораттаста. Библиотекаттан кинигэ ылыа, саҥа хаһыаттары көрүө, баҕар, киинэҕэ сылдьыа.

Остуолга кыһыл авторучка, үчүгэй түөстээх кыыс ойууламмыт кумааҕыта хааллылар.

Кэпсээн төрөөбөтө. Мичил Найыылап бүгүн гений буоларыгар биир хардыыны оҥорбото.

Мин онтон хомойон кэпсээн суруйбатым.

Кини баҕар гениальнай идеяны мүччү туппута буолуо.

Күннэтэ биһиги элбэх итинник дьикти дириҥ арыйыылары аахайан, сүрэҕэлдьээн оҥорбоппут. Элэс гыммыт гениальнай идея түһэр сулустуу умайан хаалар. Суол да хаалларбат.

Ол идея маннык этэ. Мин эһиэхэ кэпсиим.

Мин эмиэ ити идеяны дириҥэтиэхпин, кэҥэтиэхпин, баҕар, ити идеянан туһанан саҥа ураты романы суруйуохпун сөп этэ да…

Киһи биирдэ биир эрэ санааны саныыр диэн сымыйа. Киһи үксүн биир кэмҥэ, биир түгэҥҥэ элбэх санааны саныыр, хаһы да тэҥҥэ сүүрдэн саныыр, онон кэлэр кэмнэргэ биир эмэ гений итини үөрэтэн, чинчийэн, саҥа планетаны аспыт киһилии аатырыа.

Суруйааччылар билигин киһи биир санаатын суруйаллар. Лев Толстой курдук гениальнай суруйааччылар киһи икки, муҥутаан үс санаатын этэллэрэ. Оттон киһи арыт биир түгэҥҥэ биэс санаалаах. Өйгүн дьэгдьий эрэ субу билигин…

Өйдөөтүҥ, буллуҥ дуо хас да санааҕын? Улахан, орто, кыра, ыраах уонна тутатына санааларгын? Ыраах, дириҥ, кэскиллээх санааҕын баҕам диэн ааттыыгын…

Кэлэр кэм суруйааччыта киһи биэс санаатын бииргэ суруйар буолуо, онно кумааҕы эстэн тахсар — туох эрэ элбэх каналлаах суруйар аппарат баар буолуо. Оччоҕо суруйааччы, киһи биэс санаатын биирдэ этэн, киһини биһигиннээҕэр быдан толорутук, өйдөөх дьон ситэ астынарыныы биэс тэҥҥэ сырсар санаалаан суруйуо.

Ити идеяны мүччү тутта ээ остуолга уһуннук олорбот дэбдэҥ суруйааччы Мичил Найыылап. Гениальнай идеяны аспата.

Оттон мин итинэн туһанан, геройум тугу да оҥорбот кэпсээнин син суруйдум. Эһиэхэ сулумах идеяны арыйан биэрдим.

Кыра кэпсээҥҥэ ити да сөп. Киһи биирдэ биэс өйдөөҕүн, үс санаалааҕын дургутан көрүҥ эрэ. Ити аһыллыбатах аан дойду буолар.

Биһиги, дьон, чахчыта улуу дьоммут. Ыйга тиийэн ону көрдөрдүбүт, бэйэбит кыахпытыттан сөхтүбүт. Оттон илдьэ сылдьар баайбытын — өйбүтүн — үрдүн эрэ билэбит. Иһигэр киир — дьикти мир. Соруйан нууччалыы эттим.

Кэпсээним кэпсээн да буолбата дии. Ыстатыйа курдук.

Бэл ыстатыйа курдук романнар бааллар.

Мичил Найыылап бэрт идея элэс гыммытын тутумуна баран хаалла. Куоракка чугаһаан иһэн биэс атын санаатын быыһыгар итини эмиэ өйдөөн ааста да, ойууру таһырдьаттан көрбүт киһилии, эмиэ иһин билбэтэ. Этэллэр ойуур кураанах буолбат — баҕар, онно эһэ сытара буолуо.

«Хотугу Сулус», №10, 1977 сыл

УлуусМедиа