Купеҕа

Николай Кондаков

Поезд биир кэм айаныгар бигэтэ сытан, түөрт сыллааҕыта бу суолунан арҕаа баран испиппин саныыбын. Оччолорго бэйэм дойдум дьоннорун кытта бииргэ испиппит. Табаарынай вагоннарга, икки дьаарыс наараларга, сылбах курдук ыга симиллэн айаннаабыппыт. Ханна, туохха тиийиэхпитин билбэт дьоннор этибит. Оҕо төрөөн маннык аймалҕаҥҥа түбэһиэхпит, маннык көлөнөн, маннык дойдута тиийтэлиэхпит диэн өрүү-кэрии санаабатахпыт. Үөрэҕэ суох доҕотторбут ордук сүөм түспүттэрэ. Киһи сирэйин-хараҕын, илиитин-атаҕын кэтээхтииллэрэ. Дубук-дабык тутта сылдьаллара. Оннооҕор хааман иһэллэрин көрдөххүнэ, хайдах эрэ сэрэммиттии кэнтик-мунтук үктэнэн иһэр буолаллара. Оттон дойдуларыгар-сирдэригэр сылайары билбэт сындааһыннаах хотуулаах үлэһиттэр, ньургун булчуттар диэн кинилэр этилэр. Ол бэйэлэрэ самнан, саппаҕыран хаалаахтаабыттара.

Бүгүн биһиги оннук буолбатахпыт. Бүгүн аан дойдуга алдьархайы адаҕаппыт адьырҕа өстөөҕү садаҕаласпыт албан ааттаах Кыһыл Армия саллааттарабыт. Бүгүн биһиги санаабыт хотуулаах, хардыыбыт чиҥ. Көрдөөҕү кытта көрүлэһэр, саҥалааҕы кытта саҥарсар дьоннорбут. Быһатын, сахалыы-нууччалыы булкуйан эттэххэ, «иннибитин бөрөбүөттэнэ» үөрэннибит. Ити миигин утары сытар, аараттан булсубут атаһым, Уус-Алдан колхозтааҕа, Ньукулай Үөлэһэп диэн киһини да көрөн кэбиһиҥ. Кыракый үөрэх дуомнаах киһи диэтэххэ, иҥнибэккэ-туттубакка кэпсэтэр, быһаарсар киһи буолбаат. Сити билигин аҕай икки эдэр баҕайы курсант уолаттар сытар нааратын былдьаары, «бу биһиги миэстэбит, билеккин көрдөр» диэбиттэрин саҥарыахтааҕар саҥарбатах оҥортоото. Көр эрэ, эттэҕэ чобуотун:

— Молодые люди, испербэ бас билет покасите… А потом я покасу…

Бу саҥарбыта кудуххайын, туттуммута холкутун. Ынарааҥҥылар мух-мах буоллулар ээ. Ол эрээри өссө да тордуоктаһыа эбиттэр да, хата, аллараа наараҕа сытар оҕолоох капитан уҕарыталаата:

— Тоҕо хам-бааччы сытар киһини булаҕытый? Манна киһи бары тэҥ билеттээх. Ити миэстэҕэ кини, баҕар, эһигиннээҕэр ордук бырааптаах буолуо.

Туһа тахсыа суоҕун билэн, уолаттар аастылар. Аллара улахан кууллаах таҥаһыгар өйөнөн нухарыйан иһэр эмээхсин кэннилэриттэн ботугуруу хаалла:

— Сүгүн да ааспаттар. Итиччэ эдэр эрээри…

Сэрии бүппүтэ сыл кэриҥэ буоллар да, кини обургу дьалхаана хайа икки ардыгар уоста охсуоҕай. Бу вагон иһигэр аалсар-харсар, күүгүнүүр эдэр, кырдьаҕас дьон барылара да сэрии аймалҕанын кэнниттэн оннубутун-тойбутун булунаары айаннаан иһээччилэр буоллахпыт.

Ити оҕолоох капитаны да ыллахха. Кинилэр биһиги вагоммутугар бөлүүн киирбит этилэр. Кылгас соҕус хойуу баттаҕын өрө тарааммыт, кэтит иэдэстээх хара бараан киһи. Бука, итинник киһини монголлуу типтээх дииллэрэ буолуо. Бытаан туттунуулаах. Хаҥас уолугар үс кэккэ орденскай планкалаах, ыарахан баас нашивкалаах.

Оҕото дьүдэх, кубархай, биэстээх-алталаах быһыылаах. Ким билэр, баҕар, итинтэн аҕа да саастаах буолуоҕа. Сэрии оҕото отох буолаахтаатаҕа. Киһини барытын сэрэммиттии хатыылаахтык одуулуур. Утуйуор диэри:

— Эн ханна да барыма, сөп дуо?— дии-дии, папатын илиитин-атаҕын кэтээбитэ. Таҕыстаҕына, батыһан тахсара.

Ханнык эрэ станцияҕа кэллибит. Поезпыт «сыр-сыр» тыынан тохтоото. Вагон иһигэр дьон киириитэ-тахсыыта, аалыҥнаһыыта үксээтэ. Урут тахсыбыттар төттөрү кииртэлээн бардылар.

Мин тахсыбатым. Сотору биһиги сытар купебыт айаҕар чуор баҕайы ырыа хормуоска тыаһыгар доҕуһуоллатан чаҕаарда:

Когда я уходил в поход

В далекие края,

Платком махнула у ворот

Моя любимая…

Уончалаах оҕо өрбөх киэпкэтин тоһуйан туран ыллыыр, хараҕа суох эр киһи хормуоскаҕа оонньуур. Онтон-мантан уунан киэпкэҕэ бытархай харчыны быраҕаттаатылар. Капитан мөһөөччүгүттэн быһыы аҥара килиэби оҕоҕо биэрдэ уонна хас да кумааҕы харчыны киэпкэҕэ түһэрдэ. Оҕо баһыыбалаата уонна өссө да ыллыах быһыылааҕын капитан, санныттан кууһан, вагон нөҥүө уһугун диэки аһары илдьэ барда. Ким да: «Өссө ыллаатын»,— диэбэтэ. Илдьэ барбытыгар бары саҥата суох сөбүлэстилэр. Өр буолбата бэйэтэ төннөн кэллэ.

— Бараахтаатылар,— диэн муннун анныгар ботугураата.

— Сырыттахтара, дууһа эрэйигэр,— диэн баран, эмээхсин дириҥник үөһэ тыынна.

Капитан сыппата. «Көрүдүөргэ» тахсан түннүк таһыгар табахтыы  турда. Мин эмиэ тахсан киниттэн табах уматынным.

Өйдөөн иһиттэххэ, ханна эрэ ыраах били ырыа билигин да бэрт барбах эйээрэр. Биһиги поезпыт айаннаан иһэр.

— Түспэтэхтэр дии. Барсан иһэллэр эбит дии?— мин муодаргыыбын.

— Ээ, ити курдук төттөрү-таары сырыттахтара дии. Проводник үүртэлээн таһаартыар диэри.

— Ама үүртэлээтэхтэрэй, муҥнаахтары.

— Өссө да элбэхтэр ээ. Тулаайахтар, соххордор-доҕолоҥнор… Ийэлэрин, аҕаларын сүтэрбиттэр,— капитан мин диэки эргиллэн, миэхэ бэйэтин тылларын бигэргэттэрэ сатаабыттыы саҥарда.— Ити оҕо ийэтэ, аҕата, баҕар, тыыннаахтара буолуо. Оннук да буолуон сөп буолбаат?

— Ээ, ким билэр, тыыннаахтара буоллар, тоҕо…

Киһим миигин ситэ саҥарпата:

— Кэбис, инньэ диэмэ,— диэтэ чахчы сөбүлээбэтэх киэбинэн.— Була охсор да уустук. Көрдөөн да…

Кини саҥата суох турбахтаата. Купеҕа киирэн, утуйа сытар оҕотун суорҕанын бугуйан биэрдэ.

— Мин сэрии буолуон инниттэн байыаннай этим,— диэн кэпсээн барда капитан мин аттыбар тахсан саҥа бөппүрүөскэни уматына-уматына.—Арҕаа кыраныыссаҕа сулууспалыырым. Кэргэним эмиэ биһиэхэ үлэлиирэ. Радистка этэ. Сэрии буолуон иннинэ оҕотун кытта уоппускатыгар Калинин куоракка, дьонугар, барбыта. Мин сэрии маҥнайгы күнүттэн уокка киирбитим. Маҥнайгы уолуйуу, чугуйуу, төгүрүктэнии, хаста да бааһырыы… Барытын билбитим. Кэргэммин кытта хара бастааҥҥыттан сүтэрсибиппит. Калинин өстөөх илиитигэр киирэ сылдьыбытын билэриҥ буолуо.

Түөрт уон түөрт сыллааҕы кыһыары саас эрэ, госпитальтан тахсан баран көҥүллэтэн, онно таарыйбытым. Куорат төһөлөөх сиҥнибитин киһи тылынан хайдах кэпсиэ баарай. Кэргэним дьонун дьиэлэрэ күл-көмөр буолан сытара. Дьоҕус мас дьиэ этэ. Бэйэлэрин дьиэлэрэ. Оһоҕо эрэ ордон, турбата хоройон турара. Күлү булкуйан, уот сиэбит оҕо оонньуурдарын булуталаабытым. Олбуорга ордон хаалбыт хаппыт мас төрдүгэр алдьаммыт ыскамыайка элээмэтигэр бүк түһэн олорбутум. Уулуссанан хам-түм ааһар дьон тиэргэҥҥэ соҕотоҕун олорор байыаннай киһиэхэ наадыйбатахтара. Ол саҕана итинник сылдьааччы үгүс буолара. Кэмниэ кэнэҕэс дьоҕус салааскаҕа аҕыйах хардаҕаһы кытта туох эрэ кууллааҕы соһон иһэр, эргэ бараан сонун быанан бобо тардыммыт, төбөтүн халыҥ былаатынан тууна бааммыт эмээхсин ааһан иһэн мин чугаспар тохтоон үөһэ тыынна. Онтон саҥата суох туруохтааҕар мин диэки көрө-көрө:

— Бүгүн оһохпун оттунар киһи буоллум. Вокзал кочегарыттан бэриһиннэрдим,— диэн бэйэтин үөрүүтүн миэхэ биллэрдэ,

— Ийээ, эн маннааҕы олохтооххун дуо?— диэн ыйытабын киниттэн. «Мин эн кэпсээҥҥэр кыһаммаппын, бэйэм туспа кыһалҕалаахпын» диэбитим тэҥэ буолла быһыылаах. Ону өйдөөммүн:

— Бырастыы гын. Мин…— диэн эрдэхпинэ, ситэ саҥардыбакка эрэ, сэрэммиттии ботугураата:

— Маннааҕыбын, ону тоҕо ыйытаҕыный?

— Бу дьиэ иччилэрин билэр этиҥ дуо?

Эмээхсин салааскатын суолтан туора соҕус хаалларан баран, миэхэ салбыҥнаан кэллэ, хаһылыттан хаалбыт харахтарынан симириктии-симириктии:

— Ону эн тоҕо ыйытаҕыный? Ким этиҥиний?— диэн арыычча саҥа таһааран сибигинэйдэ уонна эмиэ чинчилиирдии одууласта:

— Манна мин кэргэним, оҕом олорбуттара. Сэрии иннинэ.

— Бэйэ, эрэ, манна диигин дуу? Валя дуо?..

— Кини, кини…

Эмээхсин миэхэ саба түстэ, төбөбүттэн бобо кууһан ылла, бөтө-бөтө ыгыстан ытаан барда:

— Тоойуом, хайдах гыныаҥый? Билбэккэ сылдьар буолаахтаатаҕыҥ дуу…

Эмээхсин уоскуйан баран, мин Валям муҥур дьылҕатын кэпсээбитэ.

Сэрии саҕаламмытыгар бастаан миэхэ бардым диэн хомунаат, баран хаалбыт. Оҕотун дьонугар хаалларбыт. Миигин хантан булуо баарай, бара-кэлэ сатаан муҥнанан баран, киһи аҥара буолан төннөн кэлбит. Маннааҕы радиостанцияҕа үлэҕэ киирбит. Аҕата заводка үлэлиирэ. Немецтэр манна киириэхтэрин иннинэ куораты улаханнык буомбалааһыннарыгар Валя аҕатынаан иккиэн биир күн былдьаппыттар. Ийэлэрэ эмээхсин ол кэнниттэн иннин-кэннин билбэт буолан хаалбыт. Тылыттан олох маппыт. Тугу эмэ ыйыттахтарына, киэр хайыһан кэбиһэрэ. Оҕонньорун, кыыһын уонна сиэнин таҥастарын күнү быһа бэрийэр, төттөрү-таары сааһылыыр үһү. Арыт хат-хат сууйталыыра. Киэһэ аайы дьонун оннуларын оҥорон кэбиһэрэ. Сарсыарда саҥата суох хомуйтаан кэбиһэрэ.

Сиэнин баарыгар да, суоҕар да кыһаммат курдук буолбут. Ол иһин оҕону билэр дьонноро ылбыттар. Онтон, атын тулаайах оҕолору кытта, тимир суолунан илин атаарбыттар.

Эмээхсин дьиэтигэр соҕотоҕун хаалбыт. Ыала дьахтар көрө-истэ сылдьыбыт. Өстөөх куоракка ыган кэлбитигэр ол дьахтар куораттан куотуспут. Эмээхсини «барыс» диэн ыҥыра сатаабытын сапсыйан кэбиспит. Өстөөх куораты ылбыт. Дьиэтигэр немец офицердара олохсуйа киирбиттэр. Хайдах көрсүтэлээбитин ким да билбэт. Арай, биир сарсыарда дьиэ умайан бүтэн эрэрин биирдэ көрбүттэр. Эмээхсин бэйэтэ уонна «хоноһолоро» бары умайан хаалбыттар. Ыаллара этэллэринэн, ити иннинэ кини рыноктан элбэх кыраһыын атыылаһан кэлбитэ үһү. «Хайа, бу тугу атыыластыҥ» диэн ыйыппыттарыгар сөмүйэтин чочос гыннаран баран, кириэстэнэн кэбиспит дииллэр. Ол төһө сымыйата-кырдьыга эмиэ биллибэт.

— Оҕоҕун көрдөөн көрөөхтүөҥ буолуо,— диэбитэ кэпсээбит эмээхсин бүтүүтүгэр.— Мин итинтэн ордук кэпсиирим суох. Сиэмэх өстөөх илиитигэр киирэн баран ордон сылдьабын. Сиэним уолчаанныын олоробут. Хоргуйан кыаммат буолбутун биһиэннэрэ кэлэн балыыһаҕа ылан өрүһүйдүлэр. Билигин да киһи аҥара. Аһатар ас да кэрэгэй. Сэрии иннигэр ынахтаах, кууруссалаах этибит. Ону ороспуойдар суйдаабыттара. Оҕонньорум, уруккуттан аһаах буолан, тулуйумуна суорума суолламмыта…

Эмээхсин кэпсээнин бүтэрэн баран иһэн, тугу эрэ ситэ эппэтэҕин өйдөөн, тохтуу түстэ:

— Мин мантан чугаспын ээ,— диэтэ, атын сир диэки хайыһан туран,— өйдүүрүҥ дуу, эн Валяҕын кытта сылдьар этиҥ ээ. Үүт ылаары кэлэргит. Ол урукку дьиэбит мэлийбитэ. Өстөөхтөр куоталларыгар уоттаабыттара. Бааньыкпыт дуома ордон, онно олоробут.

Мин дьэ итиннэ эрэ өйдөөн кэлбитим. Кырдьык, Валябын кытта саҥа холбоһо сылдьан манна кэлэн өр буолбуппут. Валя биһикки чугас олорор ыалтан үүт, сымыыт ыларбыт. Оччолорго ити эмээхсин үлэтин-хамнаһын ортотугар сылдьар, киирбит-тахсыбыт, элбэх саҥалаах дьахтар этэ. Ол бэйэтэ аҕыйах сыл иһигэр итиччэ айылаах бокуйа охсубут.

Куорат тэрилтэлэригэр урут үлэлээбит дьону буламмын, оҕолору ханна ыыталаабыттарын ыйыталаспытым да, киһи сэҥээриэҕин быһаарбатаҕым. Уһуннук сылдьар да кыаҕым суоҕа, сэриилэһэр да чааспар баран иһэрим.

Сэриини илин бүтэрсибитим. Билигин да онно сулууспалыыбын. Бу уоппускабар эмиэ Калиниҥҥа бара сырыттым. Туох эмэ эбии суолу-ииһи булаайабын диэн. Онно, «оҕолору Орто Азияҕа ыыталаабыт курдуктар» диэнтэн ордук тугу да билбэтэҕим. Ол иһин бу Узбекистаҥҥа, Киргизияҕа, Таджикистаҥҥа хас да куораттарга сылдьыталаан баран иһэбин.

— Хата, баартаах киһи эбиккин, түбэһэ түспүккүн дии,— диэн мин капитан оҕотун булбутуттан астынарбын биллэрэ оҕустум.

Киһим саҥата суох барда. Онтон чугаһаан кэллэ, кулгаахпар сибигинэйэ соҕус саҥарда:

— Доҕоор, оннук буолбатах. Көстө сылдьыа баара дуо,— хараастан тохтоон ылла уонна эмиэ оргууйдук салҕаата;—Детдом бөҕөнү кэрийэн, адьас мэлийэн, санаам түһэн испитим. Бүтэһик детдоммар киирэн көрүдүөргэ үлэһиттэри кытта кэпсэтэ турдахпына, хостон оҕолор быгыахтаһа-быгыахтаһа, саҥалара «папаҥ кэллэ», «папаҥ кэллэ» дэстилэр. Мин тулабын көрүнэ түс — миигиттэн атын туора киһи суох курдук. Ити уолчааны оҕолор хос ааныттан үтүрүйэ-үтүрүйэ, «папаҕар бар» дэһэллэр. Оҕо мин диэки, олус амарахтык көрбүт, бастаан барбах сыҕарыйан, онтон түргэн соҕустук нэҥҥэрэҥнээн миэхэ тиийэн кэлэн, олус киһи аһыныахтык өрө көрөн туран:

— Эн, кырдьык, папаҕын дуо?— диэн бытааннык, симиктик ыйытта. «Суох, папаҥ буолбатахпын» диэтэрбин эрэ, тоҕо ыстанан ытаан маккырыырга илэ-бааччы бэлэм турар. Туох да диэхпин булбакка, аһынан, төбөтүттэн имэрийдим.

— Папа, папа, мин папам эбиккин,— диэн аймана түһээт, тобукпар саба түстэ. Мин хап-сабар көтөҕөн ыллым. Уҥуох-тирии илиилэрин сыыстарынан моонньубуттан ыксары баҕайы кууста.

— Папа, эн тоҕо миэхэ бачча өр кэлбэтиҥ?

— Папа, аны эн миигиттэн ханна да барыаҥ суоҕа? Сөп дуо?

— Сөп,— диэтим мин онуоха.

Аргыһым кэпсээнин бүтэрэн үөһэ тыынна. Мин кини ыарахан кэпсээнин туох диэн сэҥээриэхпин булумуна турдахпына, аһаҕас купе иһиттэн:

— Папа, ханнаҕыный?—диэн оҕо ыгылыйбыт саҥата иһилиннэ. Капитан, чөрбөччү туттубут уоһугар сөмүйэтин даҕайан: «Тш-м» дии-дии, купе иһигэр дьөгдьөрүс гынна.

«Хотугу Сулус», №7, 1977 сыл

УлуусМедиа