Расул Гамзатовы сахалыы тылбаастыыр үтүө үгэс салҕанар

Бүгүн, балаҕан ыйын 8 күнүгэр, Россия аан бастаан официальнайдык – Россия Федерациятын норуоттарын күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр. Бу бырааһынньык Россия норуоттарын тылларын харыстыыр, өйүүр, сайыннарар, национальностар икки ардыларынааҕы сөбүлэһиини бөҕөргөтөр сыаллаах РФ Президенэ В.В. Путин 2025 с. сэтинньи 4 күнүнээҕи 798 №-дээх Ыйааҕынан бигэргэтиллибитэ. Бу бырааһынньык балаҕан ыйын 8 күнүгэр анаммыта мээнэҕэ буолбатах, бу – культуралар икки ардыларынааҕы диалог символа буолбут Дагестан норуодунай поэта Расул Гамзатов төрөөбүт күнүгэр анаммыта.

Дагестан норуодунай поэта Расул Гамзатович Гамзатов аҕата Дагестан норуодунай поэта Гамзат Цадаса дьиэ кэргэнигэр үһүс оҕонон күн сирин көрбүтэ. Буйнакск куоракка педучилищены бүтэрэн баран учууталлаабыта, авар театрыгар үлэлээбитэ. Кини бастакы хоһоонун 14 саастааҕар бэчээттэппитэ. Москваҕа М. Горькай аатынан литературнай институту бүтэрбитэ. Идэтийбит суруйааччы быһыытынан аҕатын туйаҕын хатаран, килбиэннээх суолун дьоһуннук салҕаан, аан дойдутааҕы билиниини ылбыта.

Расул Гамзатов туһунан биир идэлээхтэрэ – суруйааччылар уонна поэттар кини талаанын уонна киһи аймах культуратыгар айар үлэтин суолтатын үрдүктүк сыаналаабыттара. Роберт Рождественскай кини туһунан: “Дагестаны даҕаны, авар тылын даҕаны, бэйэтин хайаларын даҕаны билиннэрбит көһөҥө поэт”, — диэбитэ.

Корней Чуковскай хайа олохтоохторун үгэстэрин киһи аймах үгэстэрин ситимниир Гамзатов тылын мындырын уонна хатыламмат уратытын бэлиэтээбитэ. Кайсын Кулиев Гамзатов хоһоонноро сырдыктар уонна хорсуннар диэн, оттон кини поэзията киһи сүрэҕэр, дууһатын түгэҕэр сөҥөрдөн сылдьарын туһунан хас биирдии киһи сүрэҕэр сонно тиийэр курдук сэдэх хаачыстыбалааҕын суруйбута. Мариф Лашари, атын да биир идэлээхтэрэ Гамзатов төрөөбүт аулун Цаданы кытта хаан ситимин быспакка, биир бүтүн буолан туран, Дагестанын поэзиятын аан дойду үрдүгэр таһаарбытын бэлиэтииллэрэ. Литературнай институкка бииргэ үөрэммит үөлээннээҕэ, “Журавли” айымньытын чаҕылхайдык нууччалыы саҥардан бүтүн норуот баайа буолуутугар өҥөлөөх Наум Гребнев поэт тиэкистэрин кытта үлэни үрдүк айар дьолунан ааҕара. Суруйааччылар бука бары Расул Гамзатов айар үлэтэ – дириҥ лиризм, гражданскай муударас, чараас көр-күлүү уонна төрөөбүт дойдуга бэриниилээх буолуу ураты көстүүтэ этэ дииллэрэ.

Саха норуодунай поэта Семен Петрович Данилов 1969 сыллаахха “Үрдүк сулустар” диэн Дагестан норуодунай поэта Расул Гамзатович Гамзатов хоһооннорун сахалыы тылбааһын туспа кинигэтин таһаарбыта.

«Хоһоонтон хоһоон аайы үрдүк хайаларга олорор үлэ дьонун сырдык ыралара, араас үтүө үгэстэрэ, кинилэр дьикти үчүгэй ырыалара, орулуос дохсун үҥкүүлэрэ, кинилэр олоҥхо дойдутун курдук дьикти-кэрэ дойдуларын арыы дьэҥкир халлаана, улуу очумаастар быыстарыгар таас сыҥаһаларга сыстан тахсыбыт ауллара, ханаат быа устун хааман туоранар дириҥ дьуоҕа хапчааннара – быһатын эттэххэ, Дагестан хайатын сайаҕас салгынын сыта-сымара, барыта көстөр, иһиллэр, биллэр», — диэн суруйар Семен Данилов.

“Поэт бэйэтин төрөөбүт сиригэр сыһыаннаах, Дагестантан буоруттан силис-мутук тардан тахсыбыт поэзията биһиэхэ советскай дьоҥҥо ордук чугас, ордук быһаччы сыһыаннаах, биһигини бүтүн Советскай патриотизм тыыныгар иитэр, төрөөбүт Социалистическай ийэ дойдуну бүтүннүүтүн, бэйэ төрөөбүт алаһатыттан ыла саҕалаан, кини киэҥ эйгэтин бүтүннүүтүн таптыырга үөрэтэр ис хоһоонноох.

Итинник дириҥ хорутуулаах поэзия биһиги Советскай дойдубутугар хаһан даҕаны бэйэтин омугунан, бэйэтин республикатын кыраныыссатынан муҥурдаммат, кини көҥүл көтөр тыал курдук, бэрт түргэнник киэҥ аан дойдуга тарҕанар кыахтаах. Итиниэхэ биһиги иккис төрөөбүт тылбыт – улуу нуучча тыла кынат буолар. Расул Гамзатов авардыы тылынан төрөөбүт лирикатын нуучча поэттара биһиги, бары советскай дьон, иккис тылбытыгар тылбаастаан, бүтүн советскай литература айымньыта, киэн туттуута оҥороллор. Атыннык эттэххэ, аҕыйах ахсааннаах авар норуотун поэта нуучча улуу тылын көмөтүнэн аан дойду дьонун кытта авардыы кэпсэтэр кыахтанар. Ити биһиги советскай литературабыт уратыта, кини улуу укыаҕа. Ол иһин кыракый норуот улахан поэтын Гамзатовы биһиги барыбыт поэппытынан ааҕынабыт”, — диэн суруйбута Семен Петрович кинигэ киирии тылыгар.

Кинигэ оччотооҕуга Дьокуускайдааҕы кинигэ издательствотыгар биэс тыһыынча экземплярынан тахсыбыта.  Манна Семен Данилов тылбааһыгар сүүрбэ үс хоһоон, уонна “Дагестан сулуһа” диэн поэма киирбит. Оттон саха норуодунай поэта Михаил Тимофеев сүүрбэ тоҕус хоһоонун кытта туспа аҕыстыы строкалаах түөрт уон хоһоонун тылбаастаабыта. Дмитрий Дыдаев тылбааһыгар «Ууруубун мин дьахтар илиитин» поэма бэчээттэммитэ.

Тылбаас  үтүө үгэһэ биһиги кэммитигэр салҕанар. Ол курдук бу күннэргэ С.А. Новгородов аатынан «Айар» кинигэ кыһата диэн Расул Гамзатов айымньыларын сахалыы тылбаастарын  “Төрөөбүт тылбынан”  хомуурунньугун туспа кинигэнэн бэчээттээн таһаарда. Дагестан норуодунай поэта, прозаик, публицист, уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэл Расул Гамзатович Гамзатов айымньыларын араас сыллардааҕы тылбаастарын А.Н. Жирков хомуйан оҥорбут.

Кинигэҕэ Семен Данилов, Михаил Тимофеев, Дмитрий Дыдаев тылбаастарын сэргэ Афанасий Илларионов, Альберт Бүлүүйүскэй Расул Гамзатов сонеттарын тылбаастара, Александр Жирков  хоһооннорун уонна анабылларын тылбаастара киирбиттэр. Киирии тылы саха норуодунай поэта Н.И. Харлампьева суруйбут. Кинигэ 2026 с. балаҕан ыйын 8 күнүгэр – улуу поэт төрөөбүт күнүгэр – бастакытын официальнайдык бэлиэтэнэр Россия Федерациятын норуоттарын тылларын күнүн көрсө ааҕааччы киэҥ араҥатыгар ананар.

Расул Гамзатов

Семен Данилов тылбааһа

Төрөөбүт тылым

Төрөөбүтүм өрүс суорбаны эҥсэн

Хаспыт хаспаҕын үрдүк хааһыгар.

Ийэм онно биһикпэр санньы нөрүйэн

Ырыа ыллыыра авардыы тылынан.

Биир күнү ийэм өрүү өйдүүр буолуохтаах;

Аан бастаан чаҕаара саҥа таһааран,

Мин – кини чыычааҕа, кинини долгутан,

“Ийээ» диэбиппин авардыы тылынан.

Ардыгар мин аҕам үһүйээн кэпсиирэ.

Ол курдук дьиктилээх, оннук талыыкан

Кэпсээни билбэппин…

Ол кэпсээн дьонноро

Кэпсэтэр этилэр авардыы тылынан

Таптыыбын ол биһик ырыатын, кэпсээни

Айан таһаарбыт алыптаах мин тылбын;

Миэхэ ол эрээри киэҥ сирим кэрэтин,

Сүүс тыллаах бар дьонум эйэтин барытын

Биэрбитэ атын тыл.

Мин биллим ийэ дойдум

Кэрэтин, улуутун ол тыллаах буоламмын.

Ленин ол модун тылынан бар дьоннуун

Кэпсэтэн айбыта

Өй үрдүк чыпчаалын.

Мин, авар дууһалаах Кавказ ыччата,

Ол тылы аҕынным төрүт тылбынан.

***

Атыттар атын тыл эмтээх диэтиннэр,

Мин ырыам тахсыбат ол баай тылынан.

Мин тылбын сарсын өлүөҕэ диэтэллэр, —

Өлөргө бэлэммин мин бүгүн хомунан

Таптыыбын олоҕу. Күн сирин барытын

«Тымныы», «Ичигэс», — диэбэккэ таптыыбын.

Олортон ордук Советскай кыраайбын

Кыаҕым баарынан авардыы туойабын.

Ханнык да Советскай көҥүл сир туһугар

Охсуһан охторго өрүү бэлэммин.

Оттон ол эрээри, дойдум буоругар –

Манна көмүҥ диэн кэриэспин этэбин.

УлуусМедиа