Ийэ тылга тапталы умсугута угуйар учуутал

Талан ылбыт идэтин сөбүлээн, бэриниилээхтик ыччаты төрөөбүт тылы, литератураны таптыырга уһуйа сылдьар учууталлартан биирдэстэрэ Россия Геройа М.М. Стрекаловскай аатынан Өнөр орто оскуолатын учуутала Альбина Николаевна Громова буолар. Кини Саха судаарыстыбаннай университетын саха салаатын бүтэриэҕиттэн отут сэттис сылын ситиһиилээхтик учууталлыыр.

Альбина Николаевна уруогунан эрэ муҥурдаммакка, оҕолорго төрөөбүт тылларын, литератураларын умсугуйан билэллэрин, таптыылларын иитэргэ эйгэни үөскэтэн тэрийэргэ дьулуһар уһуйааччы. Идэтин таптыыр, толору баһылаабыт учуутал буолан, оҕолору ийэ тылга, литератураҕа умсугута угуйар учуутал. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕиритин туйгуна, Россия Федерациятын уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ. Оскуола методическай холбоһугун салайааччыта. Иллэҥ кэмигэр саахыматтыырын, теннистиирин сөбүлүүр.

Альбина Николаевнаттан ийэ тылыгар, төрөөбүт литературатыгар таптала хайдах саҕаламмытын ыйыталаһабын.

Онуоха кини: “Бу орто туруу бараан дойдуга хас биирдии киһи, оннооҕор көтөр кынаттаах, сүүрэр атахтаах бары күн күбэй ийэлээх, айан үөскэппит аар тойон аҕалаах, ол тэҥэ истиҥ ийэ тыллаах буолар.

Ийэ тылга тапталы, бастатан туран, төрөппүттэр, онтон учууталлар иҥэрэллэр. Миигин оскуолаҕа саха тылын уруогар талааннаах учууталлар Винокурова Варвара Васильевна, Васильев Егор Константинович үөрэппиттэрэ. Оччолорго айар тыл аҕата А.Е.Кулаковскай-Өксөкүлээх сиэнэ Рива Реасовна Түүлээх 8 кылаастаах оскуолатыгар үлэлээбитэ. Кини улахан кылаастары үөрэтэр этэ эрээри, айар талааннаах оҕолорго куруһуок ыытар этэ. Мин онно дьарыктаммыппын олоҕум биир табыллыыта дии саныыбын.

Инньэ гынан оскуоланы бүтэрэрбэр саха тылын учуутала буолар бигэ санаалаах этим”, — диэн кэпсиир.

Альбина Громова баҕарбыт үөрэҕэр киирэн, умсугуйан үөрэнэн, 1989 сыллаахха Өймөкөөн улууһун Үчүгэй орто оскуолатыгар ананан учуутал үлэтин саҕалаабыта.

“Үчүгэй – эбээннэр түөлбэлээн олорор бөһүөлэктэрэ. Сойуус ыһыллан, олохпут оҥкула уларыйан, омук бэйэтин уратытын билинэн, эбиитин национальнай концепция олоххо киирэн, биһиги оскуолабыт «Оскуола – этнокультурнай киин» диэн тиэмэнэн өрөспүүбүлүкэ таһымнаах экспериментальнай площадка буолан үлэлээбиппит. Научнай салайааччыбыт – оччолорго социологическай наука доктора, психологическай наука кандидата У.А. Винокурова салалтатынан эбээн норуотун култууратын, тылын, литературатын (учуутал — Сивцева С.П.), төрүт ииһин, таба иитиитин үөрэтэр саҥа предметтэр (учуутал — Заболоцкая Н.Т.) киирбиттэрэ. Мин директоры иитэр үлэҕэ солбуйааччынан ананан үлэлии сылдьар кэмим этэ. Оскуола оҕолоругар «Биракчаан» диэн фольклор ансамблын (салайааччы — Баишева В.И.) тэрийбиппит, нэһилиэнньэҕэ улахан сэргэхсийии тахсыбыта. Умнулла сыспыт тыллара тиллэн, саҥа тыын ылан, билигин да үчүгэйдэр төрөөбүт тылларынан кэпсэтэллэрин истэн, үөрэбин”, – диир Альбина Николаевна.

Ити курдук Үчүгэйгэ сүрэхтэнэн, кини 2003 сыллаахтан дойдутугар төннөн кэлэн, Өнөр орто оскуолатыгар саха тылын учууталынан күн бүгүнүгэр диэри үлэлии сылдьар.

Өнөргө аҕыйах сыллааҕыта сылдьыбытым. Оскуола хаарбах туруктанан, көтүрүллэн, уонунан сыл онно-манна кыараҕастык кыбыллан үөрэнэллэр эбит этэ. Усулуобуйа мөлтөҕүн да иһин, үөрэх чааһа дьоһуннук салҕанар.

Учуутал, үөрэх программата норуот кэскилин быһаарар диэн үрдүк тыл буолбатах. Учуутал хаачыстыбалара, кини холобура үүнэр ыччаты иитиигэ тыын суолталаах. Альбина Николаевна “усулуобуйа мөлтөх, уруок бэрилиннэ” диэн баран дьиэни былдьаһар учуутал буолбатах. Оҕолорго умуллубат кыымы күөдьүтэр туһуттан аҥаардас уруогунан эрэ муҥурдаммакка, оҕону кэрэхсэтэр үлэ тиһигин буларга дьулуһар. Ол да иһин үөрэнээччилэрэ ситиһиилэнэллэр.

«Тыыппалаах оҕолорго эбии дьарыктары ыытыы, төрөппүтү сыһыарыы, нэһилиэккэ тыл сайдар эйгэтин тэрийии – бу мин үлэм сүрүн хайысхалара. Ол түмүгэр үөрэтэр оҕолорум ситиһиилэрэ сыллата үрдүүр. Улуус, өрөспүүбүлүкэ таһымнаах олимпиадаларга кыайыылаах тахсаллар, университеттан саҕалаан норуоттар икки ардыларынааҕы олимпиадаларга ситиһиилээхтик кытталлар. Өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэйгэ 9 кылаас кэнниттэн киирэн, салгыы саха тылын учууталын идэтигэр үөрэнэн, мин суолбунан барбыттар аҕыйаҕа суохтар. Сахалыы ааҕыыга дьиэ кэргэни тардар сыалтан нэһилиэк иһинэн хамаанданан тыл оонньуутун ыыппыппыт уонтан тахса сыл буолла. Манна тэрилтэлэр, түөлбэлэр көхтөөхтүк кытталлар, олунньу ыйы күүтэллэр. Кыайыылаахха көһө сылдьар Мэҥэ бэлиэ иккис сылын балыыһа коллективыгар турар», — диэн үллэстэр Альбина Николаевна.

Саҥа оскуола хаһан тутуллуох курдугун, оннооҕор тыа сиригэр оҕо сахалыы саҥарара мөлтөөн иһэрин туһунан, баар уустуктарга учуутал санаатын ыйыппыппар:

“Баар кыһалҕалары таарыйар буоллахха, бастатан туран, үөрэнэр усулуобуйабыт ыараханын этиэх кэриҥнээхпин. Икки этээстээх мас оскуолабыт, хаарбах туруктаах буолан көтүрүллэн, быйыл 13-с сылбытын араас сиринэн тарҕанан, үөрэнэ олоробут. Россия Геройа М.М.Стрекаловскай аатын сүгэр оскуола маннык балаһыанньаҕа өссө хас сыл олорорбут биллибэт.

Оҕо, ыччат сахалыы саҥарбат буолуута билигин тирээн турар кыһалҕабыт буолла. Тыл тыыннаах буолуута төрөппүттэн быһаччы тутулуктаах. Дьиэтигэр ийэлээх аҕатын кытта нууччалыы кэпсэтэр оҕо сахалыы саҥарара уустук. Саха оҕото сахалыы саҥарыахтаах, дьиэтигэр төрөппүттэрэ төһүү күүс буолуохтаахтар. Дьиэ иһигэр ыраас сахалыы эйгэни үөскэтиэххэ наада. Сахалыы кэпсэтэ сылдьыахха, сахалыы кинигэлэри ааҕыахха, остуоруйалары, үһүйээннэри, былыргыны кэпсиэххэ, үгэстэри билиһиннэриэххэ.

Сахалыы кылаастар нэдиэлэҕэ алта күн үөрэнэбит. Оттон нуучча кылаастара биэс күн үөрэнэллэр. Куоракка сорох эдэр төрөппүттэр субуотаҕа сынньанаары оҕолорун нуучча кылааһыгар биэрэллэрэ эмиэ баар суол. Төрөппүт сайабылыанньатыттан саха кылаастарын элбэтии, оҕону сахалыы иитии улахан тутулуктаах.

Төрөөбүт тыл эйгэтэ кыарыы, аччыы турар кэмигэр оскуолаҕа саха тылын, литературатын үөрэтиини сарбыйыы сатаммат дии саныыбын”, — диир Альбина Николаевна.

Альбина Николаевна саха тылын, литературатын, культуратын учууталларын өрөспүүбүлүкэтээҕи үс Сийиэһин кыттыылааҕа:

“Саха тылын, литературатын, культуратын учууталларын өрөспүүбүлүкэтээҕи Сийиэстэрэ ыытыллыбытын түмүгэр үөрэх кинигэлэрэ, методическай босуобуйалар саҥардыллыбыт тиһиктэрэ таҕыста. “Төрүт тыл” диэн портал аһыллыбыта учууталларга олус туһалаах. Үөрэхпит кинигэлэрэ, программалара, көмө литература барыта онно баар. Баай ис хоһоонноох саха тылын, литературатын, культуратын кабинеттара улуустарынан түҥэтиллэллэр. Ол ыытыллыбыт сийиэстэр үлэлэрин түмүгэр ситиһилиннэҕэ», – диэн санаалаах кини.

Бу Альбина Николаевна Громова курдук тыа сирин бастыҥ учууталлара уһуйбут ыччаттарыттан саха үтүө дьоно иитиллэн тахсыахтара диэн эрэнэ күүтэбит.

Валентина Бочонина

УлуусМедиа