Төрөөбүт тыл айылгытын илдьэ сылдьар «Сахабэчээт»

Арассыыйа норуоттарын тылларын күнэ — дойдуга олорор норуоттар бэйэ-бэйэлэрин тылларыгар, култуураларыгар болҕомтолорун туһаайар ураты суолталаах күннэринэн буолар. Билигин Арассыыйа сиригэр 277 тыл уонна диалект туттулла сылдьар. Ол иһин бу күн бэйэ төрөөбүт тылын өрө тутан, үүнэр көлүөнэтигэр тиэрдэрэ кэскиллээҕин өссө төгүл санатар.

Саха сиригэр төрөөбүт тылы үйэтитиигэ уонна сайыннарыыга сыhыаннаах элбэх үлэ ыытыллар. Онтон биир суолталаах үлэни «Сахабэчээт» судаарыстыбаннай автономнай тэрилтэ оҥорор. Бөдөҥ медиакомпания сахалыы тыллаах «Чолбон», «Далбар Хотун» сурунааллары, «Саха сирэ», «Забота-Арчы», «Кэскил» хаһыаттары уонна  улуустааҕы 39 хаһыаты бэчээттээн таһаарар, олортон кэккэ улуустарга икки тылынан – сахалыы, нууччалыы хаһыаттар тахсаллар.

Саха сиригэр 1907 сыллаахха тахсыбыт «Якутский край», «Саха дойдута» хаһыаттар биир сүрүн соруктарынан төрөөбүт тылы сайыннарыы этэ. Бу үтүө соругу билигин «Сахабэчээт» тэрилтэтэ салгыыр. Ол курдук, сахалыы хаһыаттары, сурунааллары бэчээттээн таһаарыы төрөөбүт тылы сайыннарыы бэлиитикэтин биир сүрүн өрүтүнэн  буолар. Күн аайы тахсар сахалыы сонуннар, публицистикалар норуот төрөөбүт тылыгар тапталын, ытыктабылын уһугуннараллар.

«Чолбон» сурунаалы 100 сыл анараа өттүгэр саха норуотун тумус туттар дьоно саха литературатын сайыннарар соруктаах тэрийбиттэрэ. Ол соруктара олоххо киирэн, сурунаал уус-уран айымньыны уонна хоһооннору суруйууга холонор дьон уонна биллэр суруйааччылар сүрүн былаһааккаларынан буолар.

Сурунаал эппиэтиир сэкирэтээрэ Анна Прудецкая  ийэ тылы сайыннарыыга «Чолбон» суолталаах үлэтин бэлиэтиир: 

«”Чолбон” сурунаалы 100 сыл анараа өттүгэр ытык дьоммут саха омукка сахалыы сурук, үөрэх тарҕанарыгар баҕаран тэрийбиттэрэ. Ол кэмтэн ыла биир үйэ устата сурунаал тутуспут суолуттан туораабакка, үлэлээн-хамсаан кэллэ. Сурунаал саха суруйааччыларыгар барыларыгар кэриэтэ литература умсугутуулаах эйгэтигэр үктэнэллэригэр тирэх буолбута, буолар даҕаны. Саха бастыҥ айымньылара манна бэчээттэнэллэр, кириитикэни ааһаллар, ааҕааччы биһирэбилин ылаллар. Оттон ааҕааччы төрөөбүт тылбыт сүөгэйин-сүмэтин «Чолбон» сирэйдэриттэн иҥэринэ, сүһэ олорор. Күн бүгүн биһиги эрэдээксийэбит сурунаалы таһаарыыны таһынан литератураҕа, тылга сыһыаннаах үгүс бырайыактаах. «Чолбон. Өй күрэһэ» оонньуубутун республика үгүс муннуктарыгар ыыттыбыт, салгыы да ыытар санаалаахпыт. В.Н. Протодьяконов аатынан кириитикэ күрэһэ бу биир уустук, ол эрээри литература сайдыытыгар олус суолталаах салааҕа дьон болҕомтотун тардар. Суруйуон, ырытыан, айымньы туһунан санааларын этиэн баҕарар ааҕааччыларбыт биир күүтэр, сэргиир күрэстэрэ. «Истиҥ кэпсээн» диэн айымньы уус-уран күрэһэ эдэриттэн эмэнигэр тиийэ кыттааччыны хабар. Былырыыҥҥыттан суруйар дьоҥҥо аналлаах «Чолбон айар кыһата» үлэтин саҕалаата. Ааптардар айымньыларын ааттаах-суоллаах суруйааччылар ырыталлар, атах тэпсэн олорон сүбэ-ама биэрэллэр. Сурунаал сайтыгар күннэтэ урукку да, билиҥҥи да айымньылары таһаара олоробут, архыыппытын мунньабыт».

Хотугу оройуоннарга, холобур, Үөһээ Дьааҥыга, Аллайыахаҕа, Абыйга, Анаабырга, Булуҥҥа, Эбээн Бытантайга улуус хаһыаттарын матырыйааллара икки тылынан бэчээттэнэллэр – нууччалыы уонна сахалыы.

Эбээн Бытантай улууһун «Бытантай уоттара» хаһыат кылаабынай эрэдээктэрэ Яна Рожина Төрөөбүт тыллар күннэринэн Саха сирин олохтоохторун эҕэрдэлээн туран, саха тылын үйэтитиигэ хаһыат кылаатын туһунан кэпсиир:

«“Бытантай уоттара” хаһыат 1990 сылтан, Эбээн Бытантай национальнай оройуона төрүттэниэҕиттэн тэриллэн, бүгүҥҥү күҥҥэ нэдиэлэҕэ биирдэ тахсар. Хаһыаппыт сахалыы тылынан тахсар. Биһиги улууспут эбээн омук оройуона буолар, ол эрэн кэпсэтэр сүрүн тылбыт сахалыы. Суруналыыс сүрүн соруга дьоҥҥо сонуну өйдөнүмтүөтүк, судургутук тиэрдии буолар. Билиҥҥи кэмҥэ ыччат дьон ордук нуучалыы кэпсэтэрин ордорор, бу цифровой сайдыы содула диэххэ сөп. Бэл диэтэр биһиги хоту улууспут оҕолоро күннээҕи тыллара нууччалыы буолла. Ол эрэн, төрөөбүт тылы өрө тутуу сөптөөх суолга киирдэ диэн көрөбүн. Манна биһиги, иһитиннэрэр сырдатар тэрилтэлэр, өҥөбүт улахан. Сахалыы биитэр төрүтүҥ тылынан саҥарыы ыччат дьон ортотугар “в тренде” буолбута — араас ситимнэр нөҥүө көстөр. Эдэр дьиэ кэргэттэр оҕолорун “ийэ”,”аҕа“ диэн саҥарарга үөрэтэллэр. Ити барыта төрөөбүт тыл сүтэн-симэлийэн хаалбатын туоһулуур. Киһи онтон үөрэр эрэ. Бу үтүө хайысха сайдарыгар биһиги хаһыаппыт кылаатын киллэрэ туруоҕа», – диэн санаатын үллэһиннэ.

Амма улууһун хаһыата – «Амма олоҕо» дириҥ историялаах хаһыат. Хаһыат эмиэ икки тылынан бэчээттэнэн тахсар. Кылаабынай эрэдээктэр Наталья Бубякина икки тылынан тахсарбыт табыгастаах диир.

«Биһиги “Амма олоҕо” хаһыаппыт эрдэ сахалыы тылынан эрэ тахсар этэ. Билэргит курдук, Амма улууһун бааһынайдар улуустарынан билинэллэр. Ол курдук өссө 300-тэн тахса сыл анараа өртүгэр Амма Солобуодатыгар нуучча бааһынайдара кэлэн олохсуйан, Саха сиригэр аан бастаан бурдук ыһыыта Амматтан саҕаламмыта биллэр. Онон билигин биһиги улууспутугар Покровка уонна Чапчылҕан нэһилиэктэрэ нууччалыы тыллаах нэһилиэктэринэн биллэллэр. Ол иһин хаһыакка сурутуу манна урут уруккуттан аҕыйах этэ. Инньэ гынан биһиги 2010 игин сыллартан саҕалаан “Амга вчера, сегодня, завтра” диэн нууччалыы сыһыарыы оҥорон саҕалаабыппыт. Үп-харчы ыарахан сылларыгар диэри бу сыһыарыы тахсан испитэ, кэлин тохтообута. Ол гынан баран хаһыаппыт регистрацията сахалыы-нууччалыы диэн буолан, күн бүгүн икки тылынан тахса турабыт. Ол эрээри сахалыы тылбытын өрө тутан, баһыйар улахан матырыйааллар сахалыы бараллар. Амма улууһугар олорор нуучча тыллаахтар, Дьокуускайга даҕаны хаһыат икки тылынан тахсыаҕыттан, нуучча тыллаах нэһилиэктэр хаһыаты сурутан ааҕаллар, атыыга да таҕыстаҕына атыылаһаллар. Уопсайынан бэйэм хаһыакка 30-тан тахса сыл үлэлээбит буоламмын, биһиги “бааһынай” улууспутугар хаһыат икки тылынан тахсара табыгастаах дии саныыбын. Тоҕо диэтэр урут үгүс дьон нууччалыы эрэ саҥарар, өйдүүр дьон ыстатыйа аҕаллахтарына хаһыаппыт сахалыы эрэ тахсар буолан кыайан ылбат, эбэтэр тылбаастыыр этибит. Билигин хайа баҕарар холкутук нууччалыы ыстатыйалары таһаарабыт. Билигин үгүс оҕо нууччалыы саҥарар, ааҕар кэмигэр, улуус хаһыата нууччалыы ыстатыйалары таһаарара киниэхэ интэриэһи үөскэтэр диэххэ сөп. Ол гынан баран саха дьоно буоларбыт быһыытынан тылбытын харыстыырга хаһыат улахан оруоллаах. Онон сахалыы ыраастык суруйа, нууччалыы тыллары сахатытан суруйары ирдиибит да, оннук да үлэлии сатыыбыт», – диэн санаатын үллэһиннэ.

УлуусМедиа