Өлүөхүмэ тыатыгар

Степан Дадаскинов

–Кулааһай айаатыырын истибит эрэ буолбатахпын. Харсалларын, күөн көрсүһэллэрин эмиэ көрбүтүм. Ол, дьэ, маннык этэ. — Геолог уолум, Аркадий, кэпсээн барда. – Күһүн биһиги геологическай этэрээппит Өлүөхүмэ тыатыгар үлэлии сылдьыбыта. Араас дириҥнээх дьаамалары хаһарбыт. Онтон ылбыт таастарбытын, кумахпытын тус-туспа мөһөөччүктэргэ кутарбыт. Барыларын бэлиэтээн, суруйан иһэрбит. Быһатын эттэххэ, күн ахсын үлэ уонна үлэ…

Өрүстэн ыраах, халыҥ тайҕа үөһүгэр үлэлиир буоламмыт, аһыыр аспытын вертолет эрэ аҕалыахтаах этэ. Аспыт саппааһа аҕыйаабыта. Кыһайыан иһин, олус ардахтаах күннэр кэлэн испиттэрэ. Былыт бэстэри эрэ үрдүлэринэн сынара. Самыырдыыра. Салгын сиигэ киһи тыынын баттыыра.

Тура-тура халлааны одуулуубут. Былыт. Эмиэ былыт…

– Икки эрэ күн аһыыр аспыт хаалла. Ону да кэмчилээтэхпитинэ, – диэтэ салайааччыбыт. – Сарсын икки киһини кыылы бултата ыыттахпытына сатанар.

Өрүстэн, үрэхтэн ыраах сылдьар буоламмыт, балыктыыр кыахпыт суоҕа. Арай кыыл түбэстэҕинэ эрэ аччыктаабат дьоммут. Эрэлбит эрэ – тыа булда. Биһиэхэ, геологтарга, кыылы бултуур көҥүллэнэр. Биллэн турар биири эмэни.

Сарсыныгар миигин биир табаарыспыныын кыылы бултата ыыттылар. Биир эрэ күнү туоруур өйүө хаалбытынан этэрээт үлэтэ тохтотулунна.

Бултуу барсар уолум Геннадий диэн Украинаҕа төрөөбүт уол. Эмиэ бэйэм курдук эдэр.

Карталаахпыт. Компастаахпыт. Тыаҕа сылдьа үөрүйэх дьон быһыытынан, тыаны быһа түһэн Өлүөхүмэ өрүһүгэр тахсыахха диэн сүбэлэстибит.

Дьэ, кыһалҕа диэтэҕиҥ! Халлаан ардаҕа астыаҕынааҕар өссө күүһүрдэ. Онуоха эбии от-мас силбигэ таҥаспытын сиигиртэ.

Күн аҥаара хаамтыбыт. Сатаатар, хабдьы биитэр бочугурас да түбэспэтэ. Бары бу ахсаабат ардахтан саһан, кирийэн хаалбыттар. Тулабытыгар тыа эрэ куугунуур, ардах тумана тунаара көтөр. Хайыахпытый – биир чаллах тиит анныгар уот оттон, чэй өрүнэн истибит, кыра килиэп, арыы өйүөбүттэн сиэтибит. Таҥаспытын куурдуна сатаатыбыт.

Ардах кут да, кут. Халлааммыт хараҥаран барда. Тииппит анныгар, кутаабыт аттыгар, олорбутунан хонорго тиийдибит.

Халлаан сырдыыта тыалырда. Бэстэр төбөлөрө куугунастылар. Былыттар бысталанан өрө көттүлэр. Күннэнэр ини дии саныыбыт. Халлаан дьайҕаран эрэриттэн санаабыт көтөҕүллэн, өйүөбүт тобоҕун сиэн кэбистибит. Айаҥҥа туруннубут.

Бардахпыт аайы халыҥ бэс чагда баранан эрэрэ билиннэ. Тиит, хатыҥ уонна талах булкаастаах тыа кэлэн истэ. Ити аата өрүс дуу, улахан үрэх дуу чугаһаабытын бэлиэтэ буолуохтаах. Оо, өрүстээх сиргэ тиийэ охсубут киһи даа! Бүгүҥҥүттэн ылата дьоммут астара баранан, аччык хонорго күһэллэн эрдэхтэрэ. Бэйэбит да аччыктаатыбыт. Мааҕын сарсыарда аһаабыппытынан сылдьабыт.

Киэһэлик улахан соҕус өрүс эҥэлдьийэн көһүннэ. Өлүөхүмэ өрүһэ буолуохтаах дэһэбит. Үөрэн, чэпчээн үрдүк мыраан арҕаһыгар тахсан турдубут. Тыас-уус суох. Уу-чуумпу. Чугаһынан тыынар тыыннаах, киһи-сүөһү баара биллибэт.

Биһигиттэн илин диэки үрүйэ тамаҕа көстөргө дылы. Ол төрдүгэр үүтээн чөкөйөн турар. Туруохпут дуо – онно бардыбыт.

Үүтээммит дүлүҥ баттыктаах эбит. Ону сыҕарытан, ааны аһан киирдибит. Киһи сылдьыбатаҕа быданнаабыт. Остуол оҕотугар килийиэҥкэнэн сууламмыт туох эрэ сытарын арыйа тардыбыппыт килиэп буолла. Түүнүгүрбүт… Тимир оһох үрдүгэр биир хаа испиискэ сапка бааллан турар. Оһох анныгар биир көтөх кураанах, хайытыллыбыт мас сытар.

Испиискэ хаатын аспыппыт: «Айан киһитэ! Бу үүтээҥҥэ хонон эбэтэр сынньанан аас. Баҕар, наадыйыа диэн испиискэ, килиэп уонна оттук мас хааллардым. Көрдөһөбүн – уоккун сэрэн!»

Үүтээн хаһаайына хайаан да үтүө сүрэхтээх киһи эбит диэн хайгыыбыт, махтанабыт. Оһох оттон, чэй өрүнэн тигинэс ыал буола оҕустубут.

Таһырдьа тахсан, үүтээн эркинигэр ыйанан турар хас да тимир чааркааны көрдүбүт. Онон хаһаайыммыт балыксыт буолбакка, түүлээхсит идэлээҕин сэрэйдибит.

Килиэп түүнүгүрбүтэ бэрдин иһин сиэбэтибит. Сулумах уунан хонорго тиийдэхпит дии.

Халлаан кылбайа халынна. Сулустар дьиримнэһэн таҕыстылар. Сарсын ардаҕа суох, ыраас күн үүнэр сибикитэ биллибититтэн  үөрдүбүт. Баҕар, дьоммутугар вертолет кэлиэҕэ… Ол эрээри биир да кыыл, мас көтөрө түбэспэтэҕиттэн абаланабыт. Уһаатахпытына хонон эрэ төннүөх буолан кэлбит дьон тардылынныбыт. Сарсын үһүс күммүт үүнүө. Этэрээппит дьоно дьиксинэн эрдэхтэрэ, аны биһигини көрдүүр түбүк бөҕөҕө түһүөхтэрэ турдаҕа…

Сэһэргэһэ сытан, мин утуйан хаалбыт этим. Түүн ортотун саҕана табаарыһым миигин уһугуннарда:

– Туох эрэ саҥарар…

Иһиллиибин. Бөрө дуо? Суох, атын. Айаатыыр саҥа. Кулааһай быһыылаах. Ис-иһиттэн эҥсэн айаатыыр. Тыа мастара лыҥкыныырга дылылар. Дьэ, дорҕоон да дорҕоон!

Утуйуохпут баара дуо – утуйбатыбыт. Кулааһайбыт өрүһүспүт курдук, тыын ылбакка утуу-субуу айаатыыр уонна иһиллиирдии чуумпурар. Эмиэ айаатыыр. Ол дорҕооно өрө куйуһуйан тахсан, түүҥҥү тыаны үрдүнэн бэрт ыраах дуораһыйарга  дылы. Бэл, биһиги тимир оһохпут үөлэһинэн эҥсэн киирэн, быыкаан үүтээммитин дьикти дорҕоонунан толордо.

Хамсаабакка да сытабыт. Тыа маанылаах кыыла бэйэтин кэрэ тойугунан бу абылаатаҕын!

– Кэрэтиэн! – диир Геннадий уонна үөһэ тыынар.

Кулааһайбыт биһиги үүтээммит кэтэҕэр, мыраан үрдүгэр баар быһыылаах. Биир сиргэ туран айаатыыр. Халлаан сырдыар диэри айаатаата. Дьэ ах барда. Аны ырыых-ыраах тыа үөһүгэр били айаатааһыҥҥа маарынныыр саҥалар иһилиннилэр. Биһиги тыаһа суох таҥнан, карабиннарбытын ылан, үүтээн аанын сэгэтэн таҕыстыбыт. Кулааһай айаатаабыт сирин диэки нукуччу туттан, үөмэн истибит.

– Тоҕо саҥарбатый? Барбыт быһыылаах. – Геннадийым сибигинийэр.

– Суох, барбата ини, – диибин.

Хаҥас диэки – биһигиттэн биэс сүүсчэкэ метр бадахтаах сиргэ – кулааһай айаатаата. Ол дорҕооно уостан сүтэ илигинэ адьас төбөбүт үрдүгэр, мыраан оройугар, били түүнү быһа айаатаабыт кулааһыйбыт: «Бу баар-бын!» диирдии эмиэ айаатаан эҥсэлиттэ. Биһиги бастакы саҥа дорҕоонун диэки хайыспыппыт таас үрүйэ уҥуор икки кулааһай  кэлэн тураллар эбит. Суһуктуйа сырдаан эрэр им уотугар түөстэрэ килбэҥнииллэр. Иккиэн үрүйэни харбаан иһэллэр быһыылаах – ууну кэһэр тыас иһилиннэ.

Биһиги мыраан туруору сыырын быарбытынан сынан өрө таҕыстыбыт. Биир сыгынах аннынан төбөбүтүн быктаран, өҥөйөн көрдүбүт. Көрөөт дөйбүт курдук, тыыммакка да, таалан сыттыбыт. Уһун дьылыгар сотолоох, кубалаҥ өҥнөөх кыыл кынтайан аххан турар эбит ээ! Чыпчылыйыах түгэн ааспата кини турар ырааһыйатын кытыытыгар икки кулааһай киирэн кэллилэр. Били үрүйэни кэһэн туораабыттар.

Кэлбит кулааһайдартан, атыыра быһыылаах, күүтэн турар кулааһай иннигэр баар буолла… Чугуруһа түстүлэр уонна муос муостарын туһаайсыбытынан хардарыта түһүстүлэр. Харсан күлүмэхтэһэн бардылар.

Генам диэки хайыһан көрөбүн. Уолум карабина ууннаҕына да илиитэ тиийбэт сиригэр сытар… Мин мичээрдиибин. Кинини көрөрбүн сэрэйэн, миэхэ хайыста. Мичээрдээтэ…

Кулааһайдарбыт кумахха батарыта тирэннилэр. Тыастара типтилигирэс. Харсалларын тыһы кулааһай туох да кыһалҕата суох көрөн турар. Аҥаар атаҕын өрө көтөҕөн ылбахтыыр. Арыт ыарҕа төбөтүн быһыта тардан сиир.

Кэлии кулааһай сөһүргэстии түстэ. Ону биирэ, туруорар түгэни биэрбэккэ, муоһунан тоһоон, ырааһыйа кытыытын диэки анньан дьулуруттан таһаарда да ыһыктан кэбистэ. Биирэ ойон тураат, хотторбутун биллэрэрдии, тииттэри быыстарынан сүүрэ турда. Тыһы кулааһай, доҕорун батыһаары аҕыйахта ойуолаан эрдэҕинэ, кыргыһыыга кыайбыт кулааһай күөйэн ылла…

Мыраан үрдэ чуумпура түстэ. Өтөрчү буолаат ханна эрэ эмиэ кулааһай айаатыыра иһилиннэ. Ону истэн атыыр кулааһай ырааһыйа ортотугар ыстанан киирдэ. Ити кэмҥэ өрүс диэки битигирэс тыас тыаһаата. Улам-улам уораана улаатан кэллэ. Кулааһайдар мэлис гыннылар…

Биһиги, саһан сытар сирбититтэн туран, тэбэнэн бардыбыт.

– Ким эрэ иһэр быһыылаах! Мотуордаах оҥочо тыаһыыр! – Гена мыраан үөһэ сүүрдэ.

Кырдьык да Өлүөхүмэ өрүһүн өрө өксөйөн мотуордаах оҥочо иһэр этэ. Оҥочо сүрүн үөһүнэн иһэн, үүтээн турар кытылын диэки туора салаллан таҕыста. Биһиги мырааны таҥнары, кытыл диэки, ыстанан кэбистибит. Кэлбит киһи бөлүүн хоммут үүтээммит хаһаайына буолан биэрдэ.

– Хата бааргытына түбэһэ кэлбит эбиппин. Бу кыһын бултуур кэммэр сиэм диэн тиэйэн аҕалбыт бурдукпутуттан бэрсиэм. Илдьэ барыаххыт буоллаҕа дии. Халлаан билигин да ардаары турар быһыылаах. Баҕар, өтөрүнэн вертолет кэлиэ суоҕа…

– Дьэ, хата түбэһэ кэллиҥ! –Геннадийым күө-дьаа кэпсэтэн, сэҥээрэн барда.

– Баһыыба! – диибин оҕонньорго. – Биир дьиктини көрө турдахпытына…түбэһэ кэллиҥ!

– Бай, ол тугу? – оҕонньор, оҥочотун бэрийэ сылдьан, саҥа аллайда.

– Кулааһайдар харсалларын көрө турдахпытына…

– Сыттахпытына… –Мин Генам кэпсээнигэр тыл кыбытабын.

–Хайа ол айылаах аччык сылдьаҥҥыт тоҕо ыппатыгыт. Көрдөхпүнэ карабин сүгэн тураҕыт дии? – Оҕонньорбут биһиги хоруйбутун күүппүттүү тура түстэ.

– Ээй, суох! Кэрэлэрэ, үчүгэйдэрэ бэрт! – Гена күллэ. – Айылҕа кэрэлэрэ!

–Киһи тахсыах оҕолоро сылдьар эбиккит! Ити мин эһиги санааҕытын билээри ыйыппытым… Чэ, оҕолор, кэлиҥ, аттыбар олоруҥ! – Оҕонньор оҥочотун тумсугар сытар, уу аҕалбыт дүлүҥэр олордо. Биһиги тугу көрбүппүтүн сиһилии кэпсээн биэрдибит.

–Кулааһайдар сүрдээх сэргэх кыыллар. Кинилэр оннук ыҥырсан күөн көрсөллөрүн көрүү – дэҥҥэ буолар түбэлтэ. Ол атыыр кулааһай түүн айаатыырын истибиккит, аан бастакынан кэлэн харсыбыт кулааһай хотторбутун, тыһытын былдьаппытын көрбүккүт. Оттон иккис кулааһай эмиэ күөн көрсөргө оҥостон кэлэн истэҕинэ мин мотуорум тыаһа мэһэйдээбит… Хас кулааһай оннук кэлэн харсыа эбитэ буолла! Оо, арыый да хойутаан кэлбэтэхпиэн! Оҕолорум өссө көрүөх этигит буоллаҕа дии! Билбитим баара дуо?!

Арыт уонча кулааһай ити курдук ыҥырсан, бии сиргэ түмсэн харсаллар. Харсарга аан бастаан санаммыт кулааһай айаатыырын көстөөх да сиртэн истэн, тыалары, хайалары быһа түһэн, дохсун сүүрүктээх таас үрэхтэри харбаан туораан, атын кулааһайдар кэлэллэр. Кинилэр ол харсыбыт, күөн көрсүспүт сирдэригэр талах, ыарҕа бүтүн ордубат, сир кырса эмиэ ибили тэпсиллэр… Кыайбыт кулааһай хотторбут кулааһайдар тыһыларын былдьыыр. Тыа кыылларын тыйыс сокуоннара оннук!

Хата, оҕолорум, ол кулааһайдары ыппатаххыт олус үчүгэй, үөрүүлээх. Махтанабын! Ити мин тыам кыыллара, кэрэмэс кэрэлэрэ! Кинилэри харыстыыбын, араҥаччылыыбын… Өскө тыа маанылаах кыыллара өлөн бараннахтарына, аҕыйаатахтарына да, тайҕа тайҕа аатырыа дуо? Кыыла, көтөрө суох айылҕа айылҕа буолаахтыа дуо? Суох!

Оҕолоруом, кулааһай айаатыырын истибиккит. Хайдах курдук кэрэний! Аҥардас ити дорҕоон дьикти, аптаах музыкатын өйдөөн кэбиһиҥ!

Оҕонньорбут биэрбит мээккэ бурдугун уонна буспут килиэбин рюкзагпытыгар сүгэн, этэрээппит тохтоон олорор сиригэр айаннаабыппыт, – диэн геолог уолум Аркадий кэпсээнин түмүктээтэ.

Мин айылҕа кэрэтин, маанылаах кыылларын харыстыыр үтүө сүрэхтээх ыччаты кытта билсибиппититтэн олус үөрдүм.

Оҕолоор, кулааһайдар аптекалаахтар үһү дуо диэн, баҕар, соһуйа истиэххит. Кырдьык, баар! Аптекалаахтар! Быһатын эттэххэ, ыарыйдахтарына эбэтэр бааһырдахтарына араас эмтээх үүнээйилэр ханна баалларын бэркэ билэллэр.

Биһиги эһэлэрбит, эбэлэрбит эмтээх үүнээйилэри эмиэ үчүгэйдик билэллэр. Урут эмп-томп суох кэмигэр ыарыһаҕы аҥардас айылҕа эмтээх үүнээйилэринэн эмтииллэрэ. Оннук үүнээйилэринэн Сахабыт сирэ олус баай. Кинилэри харыстыыр, үүнэр сирдэрин араҥаччылыыр наада.

Саха народнай медицинатыгар ыарыыттан абырыыр сүүһүнэн ахсааннаах үүнээйи баара биллэр. Олор бары анал ааттаахтар. Холобура, харах, быар уонна бүөр ыарыыларын эмтииргэ туттуллар оту «Чэмэлиидэ» диэн ааттыыллар эбит. Кини күөллэр кытыыларыгар үүнэр. Оттон алаас кэриитигэр үүнэр «Дьэрэкээн от» суурадаһынын дьон тымныйан ыарыйдахтарына иһэн үтүөрэллэрэ.

Итинник эмтээх оттор, эппиппит курдук, элбэхтэр. Хатыҥ, тиит мастарбыт, долохуна, сэппэрээк, сугун, үрүҥ эрбэһин барылара эмтээхтэр. Үгүс эмтээх үүнээйилэр: киис тилэҕэ, кулун туйаҕа, баҕа батаһа, куоска ытыһа, кэҕэ кулгааҕа, кулааһай ото диэн ааттаахтар. Кинилэр бары эмтээх үүнээйилэринэн ааҕыллаллар. Биһиги булчут өбүгэлэрбит ити үүнээйилэри кыыллар уонна көтөрдөр ааттарынан ааттаабыттара кэрэхсэбиллээх. Үүнээйи өҥүн-талатын кыыл-көтөр дьүһүнүгэр-бодотугар дьүөрэлии, холуу көрдөхтөрө…

Мин эмтээх «Кулааһай отун» туһунан биир үөрэхтээх суруйуутун аахпытым. Ол от Өлүөнэ өрүс үөһээ тардыытыгар, Чаарп үрэх таас хайатыгар, үүнэр үһү. Кини эти-хааны чэбдигирдэр, сэниэ-тэтим биэрэр эмтээх үүнээйи быһыытынан биллэр. Сахалыы «Кулааһай ото» диэн аатырар. Бу от тоҕо оннук ааттаммытай диэн ыйытыаххыт.

Кулааһай – нууччалыы изюбрь эбэтэр благородный олень диэн. Кини Саха сирин соҕуруу өттүгэр Өлүөхүмэ өрүс, Чаара үрэх уонна Алдан хаптал хайаларыгар үөскүүр. Бэрт сэргэх, ону ааһан кыраһыабай кыыл быһыытынан ырыаҕа, тойукка хоһуйуллар. Ыарыйдаҕына эбэтэр бааһырдаҕына таптаан сиир оттоох. Ол эмтээх оту Өлүөхүмэ сахалара «Кулааһай ото» диэн ааттаабыттар.

Биир, ыараханнык бааһырбыт кулааһай эмтээх от үүнэр сиригэр – Чаара хайатыгар – хайдах курдук дьулуһан айаннаабытын тус бэйэтэ көрбүт булчут миэхэ манныгы кэпсээн турардаах.

Оҕолоор, эһиэхэ ону сэһэргиим.

Өлүөхүмэ куоратыгар командировкаҕа тиийдим. Гостиницаҕа биир хоско түспүт киһибин кытта билсэбин. Киһим, бу оройуон олохтооҕо, нэһилиэктэн киирбит. Уруккута биллиилээх булчут, пенсияҕа тахсыбыта аҕыйах сыл буолбут.

–Сэриигэ сылдьыбытыҥ дуо? – диибин, моонньугар улахан чэр килэрийэн көстөрүн иһин.

– Суох, – киһим аатыгар эрэ хардарда. – Тоҕо ыйытаҕын?

– Чэр баарын көрөммүн.

– Буулдьа суола буолбатах. Тыатааҕы тыҥыраҕын суола.

– Тыый, ол хайдах түбэспиккиний?

– Бэйи, киэһэ кэпсиэҕим. Билигин куоракка наадабар сылдьардаахпын.

Киэһэ.

– Чэ, баһаалыста, кэпсээ дуу, – диибин.

– Биир күһүн хаар эрдэ түспүтэ, – киһим аргыый кэпсээн барда.

– Мин Чаара чагдатыгар сыл аайы тахсан бултуурум. Ол күһүн бэскэ тииҥ хойуутук олорбута. Мин үүтээммиттэн тэйиччи сиргэ кыракый балааккабын тардынан, хоно бултуу сылдьыбытым. Хас да күн табыллан бултаатым элбэх тииҥи өлөрдүм.

Биир түүн улаханнык тоҥордо. От-мас туртайа кырыарда. Тоҥоруулаах түүн кэнниттэн чэмэлкэй ыраас күн үүнээччи. Мин тииҥнии таас үрүйэни өрө батыһан тахсан истим. Иккиэйэхпит. Ыттаахпын. Ытым Баһырҕас диэн. Ол истэхпинэ саалар тыастара сатарыйан иһилиннилэр. Кулааһайы бултуур бобуулаах. Тайаҕы ытан эрдэхтэрэ дии саныыбын.

Күн ортотугар диэри отучча тииҥи өлөрө оҕустум. Чэйдээтим. Тозовкам буулдьата аҕыйаабытын быһыытынан, ырааппакка, чугас чагда тардыытынан балааккалаах сирбэр төннөргө быһаарынным. Баран иһэбин. Уонча тииҥи эбии өлөрдүм.

Ытым үрэн маргыйда. Тииҥи итинник үрээччитэ суох. Тайаҕы үрдэҕэ дуу, биитэр тыатааҕыны дуу? Мунаахсыйа турар түгэн көстүбэтэ – ойууртан биир аарыма эһэ ойон таҕыста.

Мин тозовкабар соҕотох буулдьа ордубутун өйдүү биэрдим да, хайыахпыный, тииккэ сөрүөһүннүм. Ытарга бэлэмнэнним. Эһэм бу кэлэн хоруйа түстэ. Ыттым. Эһэ часкыйа түһээт миэхэ ойуохча буолан эрдэҕинэ Баһырҕаһым барахсан эһэ такымыгар түстэ. Эһэ холоруктаан эрэрэ да, ытым өлөр саҥата иһилиннэ. Мин, буулдьата бараммыт тозовкабын туора садьыйан, курбуттан быһахпын ыллым. Ол кэмҥэ эһэ мин сөрүөстэн турар тииппин сырбатаат, миэхэ ойдо. Тиит хаҥас өттүгэр ыстанным. Сымсата дэлэ дуо – эһэ обургу иккиһин бу барыкыс гынна, быһахпынан саайдым. Эһэм саба баттаан эрэрин өйдөөтүм уонна эһэни кытта куустуспутунан оҕуннум. Быһахпын эрэ ыһыктыбатарбын диибин. Быһаҕым туох эрэ кытаанахха киирэн иҥнэн хаалбакка дылы. Туора олуйабын. Быһаҕым холкутуйда. Аны ханнык эрэ сымнаҕаска түбэстэ. Мин тохтоло суох ас да, ас буол. Дьэ уонна өйбүн сүтэрэн, түгэҕэ биллибэт хараҥаҕа мэлис гынным…

Төһө өр сыппытым эбитэ буолла. Өйдөммүтүм – миигин баттыы охтубут эһэм үрдүбэр өлөн сытара. Турдум. Хотуолуох кудукпун. Хараҕым ииримтийэр. Хаар үрдэ кытаран барда. Өйбүн эмиэ сүтэрээри гынным диэн, икки илиибинэн тайанан сиргэ олордум. Хаары ытыһаммын сирэйбин сотуннум. Хайдах эрэ дьэгдьийбиккэ дылыбын.

Тобукпуттан итии хаан сүүрүгүрэр. Көхсүм утуйбут курдук. Таба сарыыта саҥыйаҕым санна сарымтахтанан түөспэр түспүт, хааннаах…

Ытым эрэйдээх оол-ол харааран сытаахтыыр. Хамсаабат. Киниэхэ тиийэбин. Били эһэ миэхэ түһэн истэҕинэ тохтотоору, бэйэтигэр аралдьытаары, эһэ борбуйугар түспүтүн биирдэрэ баппаҕайыгар түбэһиннэрэ тииккэ саба охсубут. Иччитин, миигин быыһаары ытым – Баһырҕаһым дьэ оннук өлбүтэ.

Оҕонньорум саҥата суох ах баран сытта.

– Хайа, дьэ, онтон? – мин тэһийбэккэ ыйыттым уонна кырдьаҕаһым ытын санаан, хараастан ах барбытын кэлин өйдөөн кыбыһынным да, хойутаабыт этим.

– Балааккабар да, үүтээммэр да бардахпына туһа кыра дии санаатым. Оччолорго эмп-томп кэмчи кэмэ этэ. – Оҕонньорум, мин лаппа сэргээбиппин билэн, кудуччу кэпсээн истэ. – Бөһүөлэккэ эрэ тиийдэхпинэ өрүһүллэрбин өйдөөн, Токо манан буолуохтаах диэн баран истим. Быһалаатахпына түөрт көс сир. Чугаһынан туох да суох дойдута.

Хаамабын. Күүскэ соҕус хаамтым, хамсанным да хааным итийэн кэлэр… Туох-ханнык иннинэ ону тохтоппут, бопсубут киһи диибин.

Миигиттэн биэрэстэ аҥардаах сиргэ саалар тыаһаатылар. Дьон саҥата аймаланна. Дьоннор! Үөрүүбүттэн үөгүлүөхчэ буолан иһэн, ыраахтар, истиэхтэрэ суоҕа диэн, туттуннум. Саҥа хоту бардым. Биир бэс аттыгар кэлэн иһиллээтим. Дьонум саҥалара өссө чугаһаабытын истэн үөгүлээтим.

– Нохолоор, киһи баар! – диэн ким эрэ симик саҥата иһилиннэ.

– Мин, мин тыатааҕы кырдьаҕаска түбэһэн ыараханнык бааһыран иһэр киһибин! Өрүһүйүҥ! Абырааҥ!!

– Бара охсуоҕуҥ! Тыллыы сылдьыаҕа! — хайалара эрэ саҥарар.

– Маннааҕыбын. Токо булчутабын! Көмөлөһүҥ!

Харда иһиллибэтэ. Хаппыт мутуктар тоспор тыастара тыа үөһүҥ диэки ыраата турда. Уу чуумпу буола түстэ.

Күрүөйэхтэр быһыылаах дии санаатым уонна этим саласта. Киһилии дьон киһи көрдөһүүтүн ылыныа этилэр.

Ый таҕыста. Баараҕай бэстэр барыһан, ырааһыйалар сырдаан көһүннүлэр. Иннибэр ханнык эрэ кыыл суола ааспыт. Өйдөөн, болҕойон көрбүтүм – кулаһаай суола. Бааһырбыт кулааһай эбит. Хаана тохто-тохто барбыт. Били миигиттэн куоппут дьон бааһыртахтара.

Бобуулаах кыылы хаһы-хаһы дьакыйдылар буолла ити түөкүттэр! Ол иһин туора киһи хараҕар көстүмээри куоттахтара.

Иннибэр тыас тыаһаабытыгар көрбүтүм – кулааһай ойдо. Ойуо дуо, доҕолоҥнуур, аҥаар атаҕын сыһа тардан бара сатыыр. Тура тэбиннэ. Мин диэки хайыһан көрдө. Ыарыыта бэрдиттэн тураахтыыр ини дии саныыбын. Ол тура түспүтүгэр көрбүтүм кыыл кэрэтэ этэ! Ый анныгар, ыйдаҥа сырдыгар кынтайан турара, төһө да бааһырдар, төбөтүн өрө көтөҕөр.

Маннык барахсаны тоҕо хаанын тоҕорбут буолуой биһиги, дьоннор!.. Тоҕо аһынар диэни умнабытый? Мин бөһүөлэккэ тиийдэрбин эрэ ити кыылы сэймэктээбит дьону тыллаан, туттаран ылыам дии саныыбын.

Кулааһайым төһө да бааһырдар, кыыл буоллаҕа дии, мэлис гынна. Мин салгыы айанныыбын. Тохтоон, сынньанан ыллахпына, этим көһүйүө диэн, бара сатыыбын. Ол эрэн олоро түстэхпинэ сатаныыһы, олус илиһинним.

Тыал охторбут тиитигэр олороот, кэнним диэки мутук тостор тыаһа бэрт кыратык иһиллибитигэр эргиллэ түһэбин. Били бааһырбыт кулааһайым иһэр эбит. Миигин көрдө быһыылаах, туораан таҕыста. Бөлкөй талахтары эргийэн, иннибэр түстэ. Бара турда.

Мин дьиктиргии саныыбын. Тыа тэһии бэйэлээх кыыла миэхэ тоҕо аргыс буолла? Көһүйүөх курдугум иһин эмиэ туран, хааман бардым. Халлааным сырдаан кэллэ. Кулааһайым көстүбэт буолла. Оттон суола баар. Тоҕо мин барыахтаах сирбинэн барарый диэн быһаара сатыыбын.

Чаара үрэх эҥэлдьийэн көһүннэ, сыҥаһа хайата үрдээн таҕыста. Кулааһайым хайа сырыынньа иэдэһигэр чопчу тиийэн, чараас хаары тобулу хаһан, ханнык эрэ оту сиэбит. Балачча өр тохтообут уонна мин чугаһаан иһэр сибикибин билэн, сибилигин аҕай барбыт. Бу сырыыга адьас туора, атын сир диэки…

Туох оту сиэбитий диэн көрөбүн. Сэбирдэхтээх, синньигэс умнастаах от эбит. Үс сиргэ чопчу тиийтэлээн, атын-атын оту, талаҕы буолбакка, били бастаан кэлээт сиэбит отун курдук оттору сиир эбит. Дьикти!

Дьэ өйдөөтүм кулааһайдар сиир отторо бу Чаара хайатыгар үүнэрин туһунан кырдьаҕастар кэпсииллэрин. Эмтээх от! Оо, ол иһин даа – бу бааһырбыт кулааһай манна таласпыт! Айылҕа кыыллара барахсаттар да тыыннаах сылдьарга таласпат, тардыспат буолуохтара.

Биир сайын балыксыт Баһылайга түбэспитэ. Баһылай киэҥ, холку майгыннаах, лоп-бааччы тыллаах, номоҕон көрүҥнээх киһи. Киниттэн хайдах сылдьарын, олорорун туһунан ыйыттахха, халымалыы «аҕай»! диэн саҥа аллайыаҕа. Ол аата барыта үчүгэй, барыта этэҥҥэ диэн. Итинник хоруйдаат, «Оо, барахсаныа!» диэбиттии арылыччы, өрө көрөн олорор үгэстээх. Муораны да оннук сайаҕас хараҕынан көрбүтэ… Аһынара, харыстыыра. Эгэ кымньыыланыа дуо? Суох. Биирдэ, балык ыҥырдан, атым наһаа ыарырҕатыа диэн мииммэккэ, сиэтэн испитэ. Суол бадарааннаах этэ. Саппыкылаах атаҕар сыстыбыт буору ыраастаары хаппыт талаҕы тосту тардан ылбыта. Онуоха ата таҥыытын тыаһатаат кэннинэн чинэрийбитэ. Баһылай, сэрэммэккэ иһэр буолан, көнтөһүн төлө туппута. Кыыл ат дииллэр, дьэ аны туттарбата, ыҥыырбын ыһара буолуо диэн, дьиксиммитэ. Ону биллэрбэккэ, кытыыга тахсан, били талаҕынан саппыкытын тэбээбитэ. Ата, суол бадараанын чаллырҕаччы кэһэн, ситэн кэлбитэ уонна төбөтүн иччитин көхсүгэр ууран, сып-сылааһынан тыына турбута… Баһылай маһы ылбытыгар миигин кырбаары тэринэр дии санаабыт быһыылааҕа.

Ити сайын бэркэ доҕордоһон сайылаабыттара. Муора биирдэ да саһан, куотан иччитин эрэйдээбэтэҕэ. Баайыыта да, адаҕата да суох көҥүл мэччийэрэ. Баһылай тиийэн кэллэҕинэ туран биэрэрэ. Арыт, алаас кырдалыттан кистии-кистии сүүрэн тахсара…

Күһүнүгэр Муора өлбүтэ. Ону истэн Муораны урут көлүнэ сылдьыбыт биир киһи Баһылай дьиэтигэр киирэн кэлбит.

– Куһаҕан дьиикэй ат өллө! Дьэ сынньатар ини! – диэбит уонна Муора оннук-маннык албын ат этэ диэн кэпсээн барбыт.

Баһылай бар-дьонугар киһини үмүрү-хомуру саҥарбатынан, сымнаҕас майгылааҕынан биллибит киһи. Ол эрээри тулуйбатах. Абаккаран, ол киһиэхэ кытаанах тыллары эппит. Кини ата өлөр түүнүгэр аҥаар атаҕын үлүтэн оройуон кииниттэн санавиация самолета кэлэрин күүтэ сыппыт:

– Муора өрүһүйбэтэҕэ буоллар ууга өлөр этим! –диэн дьоҥҥо кэпсээбит. Ол кэпсээнэ маннык.

Ыраах күөллэргэ муус үрдүнэн илимнэрин үтэн баран, атын миинэн, дьиэлээн испит. Күн киэһэрбит.

Аара биир үрэх тамаҕын туораары кытылга кэлбитэ ата буолумматах. Тыбыыра-тыбыыра турунан кэбиспит. Ону күнэ киэһэрбититтэн тиэтэйэн иһэр иччитэ күһэйбит. Ат барахсан үрэх мууһугар сиэлэн киирэр. Үрэх ортотугар тиийиэхчэ буолан истэхтэринэ муус тостор, аттаах киһи ууга мэлис гынар. Баһылай иҥэһэтин атаҕар иилбэккэ иһэр буолан, атыттан туора эһиллэр. Ата түспүтүн омунугар тимирэн хаалар уонна тыбыыра-тыбыыра тахсан кэлэр. «Өллүм!» диэн санаа Баһылайга күлүм гынар, муус хайыҥыттан тутуһа сатыыр. Ол сырыттаҕына ата устан кэлэр. Атым аны тыын былдьаһыгар ууга баттыа диэн дьиксинэр. Ата иччитин аттыгар кэлэр да төбөтүн ууга анньан, Баһылайы өрө көтөҕөн таһаара сатыыр. Кыайан таһаарбат. Онтон иккиһин өссө дириҥник умсан, иччитин дьэ муус үрдүгэр арҕаһынан сүгэн, өрө бырахпыт. Бэйэтэ кулгааҕар уонна таныытыгар киирбит муустаах ууну таһаараары илгистэ-илгистэ ууга тыбыыра сылдьыбыт.

Баһылай куруттан быһаҕын ылан мууһу тоһуу сатаабыт. Муус халыҥа бэрт буолан оччолооҕу көөрөппөтөх. Онуоха эбии кытыл ыраах эбит. Кини биирдэ өйдөөбүтэ бэйэтэ муус кыаһаан буолбут. Сатаатар тус хотуттан сытыы чыпчаххайынан охсон эрэрдии тымныы тыал түспүт. Баһылай атын өрүһүйэр кыаҕа суоҕун билиммит. Өссө тохтоотоҕуна икктэн иэдэйииһиктэр. Бара сатаатаҕына табыллыыһы.

Халлаан лаппа хараҥарбыт Баһылай барардыы сананан кытыыга тахсыбытыгар ата кистээн дьырылаппыт. Иччитэ тулуйбакка балачча суон маһы булан, атыгар төннөн киирбит. Мууһу сүллүгэстии сатаабыт да, син биир туһа тахсыбатах.

Хараара сытар дириҥ далайга, хаардаах тыал күдэригэр Муора эрэйдээх төбөтө хараарыҥнаабыт, арҕаһа улам-улам тимирэн, харахтан сүтэн барбыт.

Баһылай ити түүн муус дьаҥха буолан иһэрин сылгыһыттар көрсөн, бөһүөлэккэ аҕалбыттар.

Кини үлүппүт аҥаар атаҕын тилэҕэр хирург операция оҥорбут. Билигин доруобай, кыратык доҕолоҥнуур эрэ. Бөһүөлэк уулуссатынан Баһылай ааһан эрэрин көрбүт дьон, кини олоҕун өрүһүйбүт аты — Муора барахсаны — өйдүү түһэллэр уонна саамай сылаас, истиҥ тылынан ахталлар, кэриэстииллэр.

– Түҥ өрүскэ баар хайаны Туруйа Хайата диэн тоҕо ааттаабыттарай? – диэн оҕо сылдьан эбэбиттэн ыйыппыппын өйдүүбүн.

– Тукаам, – диэбитэ эбэм. – Көтөр-сүүрэр эмиэ өйдүүр өйдөөх. Киниэхэ үтүөнү оҥордоххуна, үчүгэйдик сыһыаннастаххына махтанар, доҕор-атас да буолар. Чэ, ону кэпсээтэхпинэ өйдүөҥ.

Эбэм, иистэнэрин тохтотон, аргыый сэһэргии олорбута.

– Чэмэдикээн диэн тулаайах кыысчаан таҥхайа кылдьан хаалбыт эбэтинээн олорбута. Кыыс ийэлээх аҕата, балыктыы сылдьан тыы түҥнэстэн, өрүскэ түһэн өлбүттэр.

Күһүн сир тоҥуута кыһын оттунар мастарын бэлэмнээри өрүс сөкүтүгэр барбыттара. Ол иһэн дьүдэх бэйэлээх, кыайан көппөт буолбут туруйаны булан ылбыттара. Дьиэлэригэр аҕалан мундунан, күөнэҕинэн аһатан, көрөн-харайан сааскыга тиэрдибиттэрэ.

Биир сарсыарда чугас толооҥҥо туруйалар хаһыытаһар саҥаларын истэн, туруйаларын таһаараллар. Бардын, үөргэ холбостун диэн.

Туруйалара атын туруйалар саҥаларын истэн хонос гына түспүт, кыланан лыҥкынаппыт. Өтөр буолаат ыраах толоон диэкиттэн, туруйалар кини саҥатыгар хардарар курдук кыламмыттар. Ону истэн, били туруйалара куруҥ тыаны үрдүнэн кыната  кылбаҥныы турбут.

– Бараахтаата. Аны эргиллибэт, – дэспиттэрэ кыыстаах эмээхсин. Чэмэдикээн туруйатын аһыйан ытамньыйан ылбыта.

Киэһэ утуйаары сыттахтарына, түннүктэрин анныгар туруйалара кэлэн саҥарбыт. Ааны аһан биэрбиттэригэр дайар, сүүрэр былаастаан дьиэ ортотугар киирэн, дьондос гына түспүт.

Иитиэх туруйа хас күн аайы толооннорго баран тот-хана аһыыр, туруйалары кытта ыллаан, үҥкүүлээн баран, киэһэ аайы дьиэтигэр кэлэр буолбут.

Ол сайын эмээхсин ыараханнык ыалдьан, ороҥҥо либиир сытар. Чэмэдикээн тууну сатаан укпат, илими кыайан үппэт буолан, аччыктаан-хоргуйан бараллар. Кинилэртэн көс аҥаардаах сиргэ биир баай ыал баар эбит. Кыыс онно хамначчыт, ынах ыаччы буолар. Эбэтэ оронуттан турбатын, ыараханнык ыалдьарын иһин кыыс дьиэтиттэн сылдьара. Икки алааһы, икки сис тыаны ааһан баай сайылыгар тиийэрэ. Баай алааһа көстүөр диэри туруйатын доҕор гынан илдьэрэ. Алааска киирээт, туруйатын дьиэтин диэки хайыһыннаран ыытан кэбистэҕинэ, туруйата төттөрү көтөн кэлэрэ.

Биир сарсыарда, баай сайылыгын кырдалыгар киирээт, туруйатын ыытан кэбиспитэ. Туруйа кэрии тииттэри үрдүнэн тайааран тахсан истэҕинэ эмискэ саа тыаһа сатараабыта. Туруйа маска охсуллан, мутук бөҕөнү солоон, тыа иһигэр охтубута. Кыыс сүүрэн тиийбитэ – туруйатын аҥар кыната тостубут, түөһүттэн хаана таммалыы сытар этэ. Ону көтөҕөн ылан, кыыс ытыы турдаҕына тыа иһиттэн баай уола саатын туппутунан тахсан кэлбитэ.

– Ити эн ииппит туруйаҥ эбит дуу? Миэхэ ол туһунан бэйэтэ эппэтэх буруйдаах! – диэн күлэн алларастыы турбута.

Чэмэдикээн туруйатын дьиэтигэр аҕалбыта. Сиэнин даба ырбаахыта хаан-билик буолбутун көрөн эбэтэ аймаммыта.

Туруйаларын хаанын сотон-сууйан, тостубут кынатын тымтыгынан чаттаан баайбыттара.

Сарсыардааҥы ыамы көтүтэн кэлбит кыыһы хотуна мөхпүтэ:

– Туруйа оҕотунан оонньуу сылдьар сурахтааҕыҥ! – диэт, кыыһы баттаҕыттан умса сөрөөн түһэрбитэ, бүтэй тоһоҕотунан кырбаабыта.

Күһүн кэлбитэ. Туруйалара үтүөрэн испитэ. Били тостубут кыната оһон, түөһүн бааһа чэрдийэн, түүтүн уонна кынатын ыраастанар, дайар-сапсынар буолбута.

Күнүс үрэххэ киирэн аһыыра. Арыт, аһыы үөрэммит аһын – мундуну тутан, ытыран аҕалара. Оччоҕо эмээхсин сүрдээҕин үөрэрэ уонна:

–Ыалдьан туубун, илиммин кыайан көрбөт буолтум иһин, ити биһигини күндүлээри балыктаан кэлэр идэлэннэ, – диэн, бэйэтэ саныырынан быһаарара, туруйаҕа махтанара. Оттон сиэнэ кыысчаан күн аайы ыран-дьүдэйэн иһэриттэн дьиксинэрэ, кэри-куру буолаахтыыра.

Сиэнэ биир киэһэ кэлэн:

– Эбээ, сарсыарда туруйабын илдьэ барыам. Аара суолбар эһэ, бөрө элбээтэ, – диэбит.

Эмээхсин ол түүн утуйбатах. «Оҕом кэнники кэмҥэ тоҕо эрэ түлэс-балас тыллаһар буолла»диэн куттанар.

Чэмэдикээн эрдэ туран, эппитин курдук, туруйатын батыһыннаран барбыта. Ол күн, сарсыныгар да кыыс кэлбэтэҕэ. Нөҥүө күнүгэр, эмээхсин тайаҕар өйөнөн сиэнин көрдүү бараары олордоҕуна, туруйата кэлэн дьиэ таһыгар кыламмыта. Эмээхсин тахсыбытыгар – баай сайылыгар барар суол диэки кынатын даллатан, дайа-дайа көппүтэ. Төттөрү сүүрэн кэлэн, кынатын сиргэ соһо сылдьан, эмээхсини тула дайбыта. Иэдээн таҕыстаҕа диэн, туруйатын батыһан бакаалаабыта.

Биир алааһы ааһан, лиҥкинэс тииттээх сис тыаҕа киирбиттэрэ. Туруйата эрбэһин отунан бүрүллэ үүммүт эргэ өтөххө туораан тахсыбыта. Эмээхсин этэ тымныйан, куйахата күүрэн ылбыта да, туруо дуо, туруйатын батыспыта. Онно аҥаар эркинэ сиҥнэн хаалбыт хотон өһүөтүгэр сиэнэ кыыс ыйанан өлбүт этэ.

Күн соҕотох сиэниттэн мэлийбит эбэ эрэйдээх ый-хай ытабылын ытаабыта, оҕотун сүөрэн түһэрэн, кууһа сытан сор суоллаабыт баттыгастаах баай ойоҕун кыраабыта-таныйбыта. Чугас олохтоох дьадаҥы оҕонньору ыҥыран аҕалан көмөлөһүннэрэн, Чэмэдикээнин балаҕанын аттыгар илдьэн көмпүтэ.

Күһүн, өксүөн түһэрин саҕана, эмээхсин балаҕаныттан буруо тахсыбат буолбута. Туруйа, түннүк анныгар олорон, хас да күн кылана, балаҕаны тула хаама сатаан баран, айан көтөрдөрүн кытта барсыбыта.

Ол күһүн уонна кыһын эмээхсин балаҕанын ким да таба хаампатаҕа. Арай саас эрдэ муус устар ый ортото ааһыыта биир булчут туруйа кыланар саҥатын истэн тохтообута. Туруйа саалаах киһини чугаһаппатах, өрө көтөн тахсыбыт уонна кыраман үөһэнэн көтө сылдьыбыт.

Булчут киһи эмээхсин өлүгүн сиэнэ кыыс уҥуоҕун аттыгар, өрүс буор хайатын хаспаҕар, кистээбитэ. Кэлин ол туруйа эмээхсиннээх кыыс көмүллэн сытар хайаларыттан арахпатах. Ол иһин дьон туруйаны аһына көрөн, киниэхэ махталларын биллэрэн, ол хайаны «Туруйа хайата» диэн ааттаабыттар.

«Хотугу сулус», 1979, №3

УлуусМедиа