Оҕонньор хараҕын уута

Сэмэн Тумат

Ньукулай оҕонньор быйыл аҕыс уон бэһис хаарын туолан, кыһыҥҥы олоҕуттан сайыҥҥы олоҕор, «Дьарааһын арыытыгар», бараары, биэрэккэ турар тыытыгар туох баар малын-салын күөдэл курдук сүгэн таҥкынаан киирдэ. Өрүс салгыныттан оҕонньор сэксэгэр бытыктара хамсаан ыллылар, кини арҕаа саҕахтан тахсан эрэр тыал былыттарын сөбүлээбэтэхтии көрдө, тиэтэйэ-саарайа уҥуор туоруу охсорго дьулуста, тыытын эрдиитинэн сүр чэпчэкитик анньынан кэбистэ. Тыыны үөмэлэс долгуттар үөс диэки эҕирийэн ыллылар. Оҕонньор, саллар сааһын тухары арахсыбатах хамсатын уматынарын умнан кээһэн баран, куолутунан хаҥас дьабадьытыгар туора уобан, сэҥийэтин иннин диэки энньэччи туттан баран, ыраас таммах уулары күдээриччи ыһан эрдэн сабырҕатан истэ.

Кини куба арыытын кумаҕар чугаһаан иһэн биирдэ өйдөөтө – доҕор оҥостор ыта Хабырҕаһа кэлсибэтэҕин. Хабырҕас тыыга хаһан да олорсубакка наар өрүһү кумахтан кумахха быһыта түһэн харбаан туоруура уонна иччитэ туоруохтаах сиригэр тиийэн хайы-үйэҕэ көһүтэн олорор буолара, эйэргии-эккэлии көрсөрө. Бу сырыыга тоҕо эрэ ыта көстүбэтэҕиттэн оҕонньор дьиксинэ быһыытыйда. Кумахха тахсан ытын күүтэргэ быһаарынна.

Күүттэ. Былыттар хойдон, халлаан күлүгүрэ хараҥарда. Арҕааттан эмискэ туманнаах тыал түстэ.

– Хабырҕаас, Хабырҕаас… Хабырҕаас! – оҕонньор тыал хоту хаһыытаан көрбөхтөөтө да, ыта биллибэтэ. – Кыайар ыта өлөөрү гыннаҕа дуу, – оҕонньор уоһун иһигэр ботугураата.

Оҕонньор сайылыыр сирин үрдүк хара биэрэгэр тиийэн кэлэ охсубутун билбэккэ хаалла.

Ньукулай оҕонньор самнархай үүтээнин аанын тэлэччи аһа баттаан иһирдьэ киирдэ. Тимир оһоҕун отунна, күтүр улахан алтан чаанньыгар өрүстэн уу баһан таһаарда. Тыал өссө сэтэрбит, онон буоллаҕына, өтөрүнэн эбэҕэ киириллибэтин, илим үтүллүбэтин өйдөөтө.

Ньукулай оҕонньор биир күһүҥҥү ыраас күн кыстык үүтээнигэр тиийэн кэлбитэ. Кини көрдөҕүнэ үүтээн аана аһаҕас этэ. Оҕонньор туох эрэ бөрүкүтэ суох быһыы буолбутун тута сэрэйбитэ. Үүтээҥҥэ киирбитэ бары-барыта күөрэ-лаҥкы түспүт, оттон кини Хабырҕаһа муҥнаах сытыы аһыылара килбэһэн, хараҕын үрүҥүнэн көрөн, үйэ-саас тухары уһуктубат уутугар бүтэһиктээхтик утуйбут этэ.

Ыт барахсан бу дойду муҥур хаһаайыныттан, суостаах-суодаллаах үрүҥ эһэттэн, иччитин алаһа дьиэтин көмүскээн былаҕайга былдьаппыт эбит этэ. Ньукулай оҕонньор көлөһүннээх сиэҕинэн хараҕын уутун туора-маары соттон кэбиспитэ.

Кини доҕор ытын, Хабырҕаһын, умуһах хаһан уҥуох туппута.

Бу эҥсиллэ үллэр Балтика кытылыгар үктэммитим бүгүн үһүс күнүм. «Майори» санаторий дьоно күнүскү аһылык кэнниттэн салгын сии муора кытылын устун хаамсаллар. Муора дохсун тыаһыгар санааларын бигэтэн иһэр курдуктар, бары ураты наҕыллар, холкулар.

Мнн санаам, сүрэҕим-быарым ыраах Сахам сиригэр, кини ыйдаҥалаах кыһыҥҥы чараҥар тардыстар. Манна кэпсэтии эрэ буоллар Саха сирин тымныытыгар тиийбиттэрэ эрэ баар буолар. Кыһыҥҥы айылҕа кэрэтин туһунан кэпсэттэххэ, эн поэт дууһалаах буолаҥҥын итинник этэҕин дииллэр! Испэр утарабын: «Ким барыта поэт дууһалаах буолан кэрэни кэрэхсиир, эһиги да, онно эбиккит буоллар, кырыалаах лабаа ыйдаҥа түүн ибирдии хамсыырын кэрэтин көрүө, өйдүө этигит».

Биһиги Ийэ дойдубут кырдьык да эгэлгэ баай айылҕалаах ээ. Онно дойдубар мутук тоһуттар тымныыта түһээри аҕай турдаҕына, манна клен, дууп мастар өлгөм алтан араҕас сэбирдэхтэрин ардаҕын аннынан ыраах Сахам сирин, кэргэммин, бииргэ үлэлиир доҕотторбунсаныы-саныы хаамабын, Балтика сииктээх салгынын ыймахтыыбын.

Оол, ыраах муора уонна саҕах ыпсыытыгар доҕоччугум бырастыылаһан далбаатыыр былаатын курдук хопто кыната кылбаҥныыр… Хопто! Эн, хопто, хоһууннук да көтөҕүн Хотугу муора кырылас кумах кытылын кэрийэ! Эйигинниин муораҕа балыксыттары атаарабыт, хас киэһэ аайы эн кинилэрдиин аргыстаһан кэлсэриҥ. Көт-дай, кылбаа маҥан хопто, долгуҥҥа сүктэрэн, муора уу нуурал биһигэр бигэнэ. Оол көҕөрүмтүйэн көстөр ыраахха, муора саҕахтыын силбэһэр, сардаҥа ардыыр үөһүгэр, көҥүллүк көрүлүү умсаахтыыр, оҕо сааспыныын көрсөр эн, хопто, ураты да дьоллооххун! Олус да уруургуу, долгуйа үөрэ көрөбүн оҕо сааһым доҕорун, эйигин, кылбаа маҥан муора хоптотун!

«…Суолга турарга уолдьаста…», «Суол киһитэ, хайа, кэпсээниҥ?..», «Ириэрии улахан, суол-иис хаалбыт…», «Суол доҕору, айан аргыһы таптыыр» дииллэрин үгүстүк истэрим. Аҕам оҕонньор бултаан эргиллэр болдьоҕун миэхэ эрэ сибис гынан этээччи. Ол көһүттэриилээх күн сарсыардаттан им сүтүөр диэри наар таһырдьанан дугуйданарым, бириэмэни ыыта сатаан, Кумах Бөлкөй диэн икки-үс биэрэстэлээх сиргэ, наадата да суох эрээри, сылабаар күөдьүтэр туос хомуйар аатыран, сүүрэр-хаамар икки ардынан хаста эмэтэ баран кэлэрим.

Кумах Бөлкөй тараҕай оройуттан аҕам кэлэр суолун хас төҥүргэһин ааҕа хараҕым дьүккэтэ аһыйыар диэри одуулаһарым. Этэргэ дылы, кэтэһэн кэлтэгэй буолбутум кэннэ кэмниэ-кэнэҕэс суол саҕахтыын силбэһэр сиригэр, ырыых-ыраах аҕам мэҥ саҕа хара буолан көһүннэҕинэ, сүрэҕим үөрүүлээхтик мөҕүл-мөҕүл тэбиэлиирэ. Утары сүүрэн тиийэрим, булдуттан сүксэрим, суолу быһа айаҕым хам буолбакка туох сонун-нуомас баарын тоҕо-хоро кэпсиирим. Ол киэһэ оһохпут уота күндээрэ умайара, дьиэ кэргэн бары үөрэрэ-көтөрө, сэһэнэ-сэппэнэ ыраатара. Дьоллоох дьоро киэһэ диэн онно буолара.

Суол. Айан аргыһа, суол доҕоро диэн кимин билэр-өйдүүр буолуохпуттан ыла ынах сайдаабыт, куобах үргүппүт сайылыгым суолугар хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан туран сүгүрүйэбин. Улар мэйии дэтэр оҕо сааспыныын сиэттиһэ сылдьан, от-мас быыһынан тыргылла сүүрбүт ыллык суолум суоҕа буоллар, тахсыам этэ дуо олох киэҥ айанын суолугар.

Айгыр-силик айылҕа барахсан солко күөх суугуна санааны сайар, сүрэҕи дьоллуур. Көй үрдүккэ күөрэгэй «дьири-дьир, дьуру-дьур» ыллыыр. Күөх чараҥ устун үөрэ-көтө сэгэйбэхтээн иһэммин, ытыы турар хатыҥҥа кэтиллэ түстүм. Наҥнаҕаркаан бэйэлээх хатыҥ туус маҥан туоһа быһа сотуллубут сиринэн харах уутунуу сырдык таммахтар аргыый сиргэ таммалыы тохтоллор… Хатыҥ ытыыр… Туох да буруйа суох хатыҥ барахсан ким эрэ илиититтэн ылбыт ыар бааһыттан ытыыр.

Саныахха ыарахан, сүрэх ыалдьар. Күн-дьыл аастар ааһыаҕа, хатыҥчаан барахсан бу дириҥ бааһа хаҕылыйа оһуоҕа, саҥа субанан бүрүллүөҕэ, ол эрээри бу баас чэрэ өрүү көстө туруоҕа.

Бу кыракый чыычаах төрүүр-ууһуур сирэ – Муустаах байҕал кытыла. Ким-хайа иннинэ буурҕаны, силлиэни быыһынан кыптыый кынаттаахтан урутаан кэлэн, муора үрдүк хара сыырын быллаардарыгар, уу аҕалбыт сылбаҕын быыһыгар көмүс ньээкэ уйатын туттар. Биир бэйэтэ биэс-алта буолан соҕуруу, тус соҕуруу халыҥ үөргэ холбоһон көтөр.

Туллук үөрэ халыҥ буоллаҕына, саха үөрэр: «Уулаах-хаардаах өҥ дьыл буолаары гынна», – диир. Саха оҕону: «Оҕокком туллуктана дайда…» – диэн ымманыйа таптыыр.

Бэлэхтээ дуу миэхэ, хотугу сир кыракый чыычааҕа, «чыбы-чыып» саҥалааҕа. Туллукчаан, олохпор тапталы, үрдүк көтүүнү.

«Хотугу сулус», 1978 сыл, №4

УлуусМедиа