Суорун Омоллоон аата сырдыгынан сыдьаайдын

Үгүс национальностаах Саха сирэ Дмитрий Кононович Сивцевы-Суорун Омоллоону культура уонна духуобунас патриархын, саха норуотун уһулуччу талааннаах норуодунай суруйааччытын, бөдөҥ уопсастыбаннай диэйэтэлин, Социалистическай Үлэ Геройун, Россия уонна Саха сирин искусстволарын үтүөлээх диэйэтэлин, СӨ А.Е. Кулаковскай уонна П.А. Ойуунускай Судаарыстыбаннай бириэмийэлэрин лауреатын, Россия Улахан литературнай бириэмийэтин лауреатын, СӨ Бастакы Бочуоттаах гражданинын, СӨ Духуобунаһын академиятын академигын, СӨ Наукаларын академиятын бочуоттаах директорын, киэҥ-дириҥ далааһыннаах личность, подвижник, духуобунай лиидэр, улуу гуманист уонна сырдатааччы  быһыытынан билэр, бараммат үрдүк махталынан ахтар.

Дмитрий Кононович Өксөкүлээх, Алампа, Ойуунускай курдук аарымалары көрбүт, кинилэрдиин алтыспыт, ити улуу талааннар көмүс ааттарын хайа да уустук кэмнэргэ халбаҥнаабакка көмүскээбит, үйэтитиигэ үрүлүйэ үлэлэспит, дьыалаларын салҕаабыт, кинилэр модун кэккэлэриттэн тиһэх аарыма Суорун Омоллоон икки үйэни ситимнээбитэ. Кини ааспыт үйэни кытта саастыы. Балаҕан ыйын 14 күнүгэр, Сэмэнэп таҥара күн, 1906 с. Боотуруускай улуус Үһүс Дьохсоҕон нэһилиэгэр Ханньас аҕатын ууһугар төрөөбүтэ. Дмитрий Кононович төрөөбүтэ 120 сылын туолар күнүгэр Кини ытык аатыгар, тиһэх күнүгэр диэри норуотун сайдыытыгар туһуламмыт айымньылаах дьиҥнээх героическай олоҕор, үгүс кырыылаах алмаас таас курдук кустук араас өҥүнэн күлүмүрдүү сыдьаайа сырдыыр талааныгар, модун кыаҕыгар, норуотун сайдыытыгар өлгөм, дириҥ хорутуулаах, оҥорон хаалларбыт бигэ далаһа буолар үйэлээх сүҥкэн үлэтигэр сүгүрүйэр ытык күммүт. Суорун Омоллоон төрөөбүтэ 120 сыла – Россияҕа норуоттар сомоҕолоһууларын, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр культура сылын биир бөдөҥ бэлиэ символа буолар.

Суорун Омоллоон дэгиттэр үгүс өрүттээх айымньылаах олоҕун төрдө – айылҕа өлгөмнүк өлүүлээбит сиэдэрэй талаана, сырдыкка-кэрэҕэ умсугуйан тардыһыы өҥ буордаах төрөөбүт Тааттатын ийэ айылҕата, сэһэннээх-сэппэннээх, олоҥхолоох-тойуктаах, тыл иччитин баһылаабыт талааннаах дьоно, бэйэтэ суруйан хаалларбытынан,  “норуот үтүөҕэ тардыһыылаах өйө-санаата, кэс тыла… Саха тылын илбиһэ, имэҥэ, нарына-урана тыын угарынан, дьикти дьайыылаах эрчиминэн өлбөт мэҥэ уутугар холоонноох”. Маны сэргэ бэйэтэ эппитинэн, “нуучча классическай литературата миэхэ бастакы эрэ оскуола буолбакка, бүтүн үйэм тухары үөрэнэ сылдьар университеппынан буолла”, — диэн.

Суорун Омоллоон личность быһыытынан төрөөбүт норуотун фундаментальнай үтүө хаачыстыбаларынан, тус дьоллоох айдарыытынан үүнэн тахсыбыта. Туох барыта төрдүлээх-төбөлөөх, ким барыта төрүттээх-уустаах, иитиллибит эйгэлээх, ол дьайыыта, сабыдыала улахан буолар. Суорун Омоллоон бэйэтин автобиографиятыгар суруйбутунан, орто бааһынай Конон Матвеевич Сивцев  дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕатынан төрдө алтан уустара эбиттэр. Хос эһэтэ Дьаакыптаан үһүс көлүөнэ уус, сылгы аҥарын буһарар алтан чаан олгуйдары оҥороро үһү. Политсыылынайдары Петр Алексеевы, Э.К. Пекарскайы, В.М. Ионовы кытта доҕордоһоро. Бастакы оҕотун Дмитрий Кононович аҕатын, эһэтэ дьадаҥы буолан, оҕото суох, икки хараҕынан көрбөт, уҥуох сөтөлө буолан сытар нэһилиэк баайыгар Кулаковскайга ииттэрэ биэрбит. Аҕата, кэлин ийэтэ атаҕастабылтан, ыарахан үлэттэн элбэх эрэйи көрбүттэр. Дмитрий Кононович балтараа саастааҕар оҕонньордоох эмээхсин өлбүттэригэр, орто бааһынай хаһаайыстыбатын нэһилиэстибэтэ аҕатыгар тиксибит.

Дмитрий Кононович ийэлээх аҕата барыта 20-тэ оҕоломмуттарыттан, кини соҕотох тыыннаах хаалбыта. Айылҕаттан кинини Үрдүк Айыылар харыстаан хаалларбыттар.

Дмитрий Кононович оҕо эрдэҕиттэн норуот мындырын, ийэ тыл күүһүн бэйэтин өйдүүр оҕо эрдэҕиттэн ийэлээх аҕатыттан, тулалыыр эйгэтин дьонуттан иҥэриммитэ. Кини иһирэх тылыгар маннык ахтыбыт: “Кыра оҕо эрдэхпинэ ийэм хоонньугар укта сытан таабырынныыра, аҕам илиибиттэн сиэтэн батыһыннара сылдьан сэһэргиирэ. Дьукаахтарым, ыалларым, эдьиийдэрим, хас киһи барыта кырдьаҕаһыттан эдэригэр тиийэ, бары сэһэннээх-сэппэннээх, оонньуулаах-күлүүлээх, олоҥхолоох, тойутаах, хоһоонноох, хомустаах буолаллара”. Тыл уустара идэлээх дьонтон уһуйуллан улааппытын ахтара: “Мончууруннар диэн биһиги нэһилиэккэ бэрт чабырҕахсыт, сытыы тыллаах, олус көрүдьүөстээх дьон бааллара. Аҥардас биһиги олорор сайылыкпытыгар “Ытык таҥаһыгар” сорох сайын түөртүү олоҥхоһут түмсэрэ: Кылачыысап – Алексей Николаевич Харлампьев, Куохайаан – Степан Андреевич Саввин, Бытаһыытап Егор Степанович, Кулаковскай Бүөтүр Семенович – Бүөтүр Уус. Кинилэр бары Дьүлэй ууһа ааттаах Табаахырап оскуолатыгар уһуттарбыт олоҥхоһуттар этэ».

Дмитрий Кононович аҕатын бииргэ төрөөбүт быраата Матвей Матвеевич Сивцев – Тааттаҕа биир инникилээн иһэр өйдөөх-санаалаах, бастакынан үөрэҕи тарҕаппыт учуутал. Чөркөөххө бэйэтин дьиэтигэр оскуола аһан оҕолору үөрэппит, кэлин оскуола туттарбыт. Ойуунускай учуутала буоларын бары билэбит. Суорун Омоллоон аҕатынан эдьиийэ М.М. Сивцева-Макарова саха биллиилээх поэта Г.И. Макаров-Дьуон Дьаҥылы ийэтэ, оттон бииргэ төрөөбүт эдьиийэ В.К. Сивцева-Федорова уола Конон Филиппович Федоров тыл үөрэхтээҕэ, учуонай, наука кандидата, саха оскуолаларыгар нуучча тылын үөрэтиигэ олоҕун анаан элбэх ахсааннаах кинигэлэри оҥорбута.

Онтон ийэтэ Гликерья Григорьевна Сивцева Сиэллээх нэһилиэгэр олорбут Түүтүллэ-Григорий Сивцев кыыһа. Түүтүллэ Сивцевтан А.И. Софронов-Алампа, Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйа, бөлөһүөк А.Е. Мординов, Сүөдэр аҕабыыт – Ф.Г. Сивцев, үөрэхтээх ини-биилиилэр Г.В. Слепцов, Т.В. Слепцов, П.В. Слепцов курдук саха киэн туттар дьоно үөскээбитттэрэ.

Маннык дьону үөскэппит, мындыр толкуйдаах, сайдыылаах өйдөөх ураты удьуору утумнаабыт эбит Суорун Омоллоон.

XX-c үйэни Суорун Омоллооно суох сатаан санаабаккын. Суорун Омоллоон XX-c үйэ бары улуу сабыытыйаларын уонна уларыйыыларын көрбүтэ уонна историяны тэҥҥэ оҥорсубута… Сэттэ сааһыгар оскуолаҕа киирбитэ, ол эрээри 1919 с., 13 саастааҕар аҕата өлөн, хаһаайыстыба көрөөччү буолбута. Ыарыһах ийэтинээн иккиэйэх хаалан,  оскуолаттан тохтоон, хаһаайыстыба көрөөччү буолбута – соҕотоҕун оттоон, мастаан, сүөһү көрөн, бултаан-алтаан, тулаайах оҕо өлүүтүн, кыһалҕатын толору этинэн-хаанынан билбитэ. Ити кэмҥэ киниэхэ улуу Пушкин, Шекспир айымньыларын быыс булан ааҕыыта литератураҕа, ааҕыыга сүрэҕин уотун умаппыта. Маны сэргэ кини үүнэн иһэр уйулҕатыгар тастыҥ убайдара, оҕо эрдэҕиттэн доҕотторо Петр Дмитриевич Сивцевы уонна Григорий Никитич Сивцевы кытта өрүү бииргэтэ, кинилэр кинигэлэрэ, кэниспиэктэрэ, кинилэрдиин сэһэргэһии улаатан эрэр уол өйүгэр-санаатыгар улахан сабыдыалы оҥорбуттара.

Бастакыта, партия чилиэнэ, иккиһэ – хомсомуол этэ. Хомойуох иһин, саамай чугас дьоно Кыһыл аармыйа кэккэтигэр үрүҥнэри кытта охсуһууга суох буолбуттара. Дмитрий Кононович 16 сааһа сэбиэскэй былаас олохтонуутугар түбэспитэ. Нэһилиэккэ кини соҕотох суругу билэрэ, нэһилиэк ревкомун сэкирэтээрэ буолбута. Оччолортон охсуһуу уотугар киирбитэ. Үрүҥнэргэ ревкомовецтары босхолотор петициялары суруйара, мунньахтарга көмүскээн тыл этэрэ. Доҕотторун өлүүлэрэ кинини улаханнык догуппута. Бастакы кэпсээннэриттэн биирдэстэрэ “Охоноон” ревкомовец өлүүтүн туһунан тиэмэҕэ анаммыта…

Гражданскай сэрии кэнниттэн, Дмитрий Кононович Дьокуускайга I сэбиэскэй оскуола I ступеннаах II концентрыгар 7-с кылааска үөрэнэр. Манна саха оҕолоро аҕыйахтара. Кини оскуола үрдүнэн бэйэни салайыныы бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. Бастакы комедията «Олох мэһэйдэрэ» оскуола сценатыгар туруоруллубута. 1924 с. Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа киирэн үөрэммитэ. Ол кэмҥэ уобаластааҕы комсомол тэрилтэтэ тэрийбит куораттааҕы “Кыһыл сулус” литературнай куруһуокка дьарыктаммыта. “Өлүөнэ өрүс” диэн кэпсээнэ – Суорун Омоллоон бастакы бэчээттэммит кэпсээнэ буолар. Норуодунай суруйааччы маннык ахтыбыта: “… маҥнайгы кэпсээммэр күн сырдыгын Анемподист Иванович Софронов көрдөрбүтэ. Оччотооҕуга кини “Чолбон” сурунаал редактора этэ. Мин саары этэрбэстээх саппайбыт саха уола кини дьиэтигэр тиийбитим. Куукунаны, киэҥ остолобуой хоһу туораан, үлэлиир хоһугар киирбитим. Анемподист Иванович оронугар ыалдьа сытар этэ. Миигин кини олоппоско олорпута, кэпсэппитэ унна суруйуубун тута бэйэбэр аахтаран истибитэ. Мин Өлүөнэ өрүспүн лоп-бааччы иҥнигэһэ суох ааҕан биэртим.

– Тылыҥ-өһүҥ үчүгэй, имигэс эбит, көрүөхпүт, хааллар”, — диэбитэ.

… «Чолбон» сурунаал 2-с нүөмэригэр, кини мин Өлүөнэ өрүс диэн бастакы кэпсээммин таһаарбыт этэ. Онтон ыла мин бу сурунаалга суруйар буолтум. Эһиилгитигэр, 1927 сыллаахха, «Чолбон» 9-с нүөмэригэр мин “Охоноон”, “Аанчык”, “Сордоох суха” диэн үс кэпсээним тахсыбыта. Бу иһин Анемподист Иванович миэхэ хара бастакыттан алҕаабыт аҕам буолар, оттон “Чолбон” миэхэ бастакы үөрүүнү биэрбит – күндү сурунаал”.

Педтехникумҥа үөрэнэ-үөрэнэ 1926 с. Нуучча норуодунай театрын иһинэн Саха национальнай труппатыгар актердаабыта. 1928с. Суорун Омоллоон суруйбут бастакы драмата “Күөх Көппө” театр сценатыгар турбута. Онно бэйэтэ актер быһыытынан сүрүн оруолу оонньообута.

Өссө 19 саастааҕар 1925 с. алтынньы 27 күнүгэр Суорун Омоллоон бэйэтин дневнигэр нууччалыы суруйбут эбит: “Я желаю быть поэтом – певцом родины, но для этого нужны мне, неопытному, кое-какие знания, навыки и.тп.

Я желаю быть художником. Я желаю быть исследователем-этнографом. Я желаю быть педагогом. Я желаю быть писателем драматургом. Разве все это возможно будет?» — диэн. Литературовед, критик И.Г. Спиридонов: «Суорун Омоллоон бүгүн ситиспит сүдү ситиһиилэрин төрдүн адьас эрдэ, олоҕун, үлэтин адьас уот ааныттан сыал-сорук оҥостуммут эбит диэн санааҕа кэлэҕин”, — диэн 1996 с. суруйбута. Дневнигэр суруммутуттан уонна олорон ааспыт олоҕуттан Дмитрий Кононович инникитин ыраламмытын, санаабытын, былааннаабытын олоххо киллэрэр дьулуһуулаах, дьоҕурдаах эбит.

Дьэ ити курдук, Суорун Омоллоон олоҕун бастакы айар олуктара эрэллээхтик охсуллубуттара. Кини Саха национальнай труппатын администраторынан, бастакы балаһыанньалаах актерунан, онтон 1930 с.  туспа Судаарыстыбаннай национальнай театр буолбутугар директор эбээһинэһин толорбута. Суорун Омоллоон Наркомпрос инспиэктэрэ этэ, учебниктар автордарын быһыытынан ыҥырыллан Дьокуускайдааҕы кинигэ издательствотыгар үөрэх кинигэлэрин таһаарыыга редактордаабыта, САССР Совнаркомун иһинэн Тыл уонна культура институтун тыл уонна сурук-бичик секторын, Дьокуускайдааҕы музыкальнай-драматическай театр литературнай чааһын салайбыта, “Кыым” хаһыакка аналлаах корреспонденынан, “Хотугу сулус” сурунаалга проза салаатын салайбыта. Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр 1944 с. Кыһыл Армия чаастарыгар тиийэн, фроҥҥа Саха сирин дьоно бойобуой суолларын сырдаппыта. Сэрии сылларыгар, кэлин да публицист быһыытынан публицистическай ыстатыйалара үгүстүк тахсыбыттара. Кини ыстатыйалара сэрии ыарахан кэмигэр норуокка күүс угара, эрэли саҕара. Саха культурата, искусствота сайдыытыгар сахалыы, нууччалыы суруйбут публицистиката норуокка эркээйи буолар дьайыылааҕа. Ыстатыйаларын бастакы хомуурунньуга “Эйэ, дьол иһин” диэн ааттанан тахсыбыта.

Суорун Омоллоон олоҕун устатын тухары ханна да — литератураҕа, бэчээккэ, искусствоҕа, наукаҕа даҕаны уопсастыбаннай өйгө-санааҕа дьайар кыахтаах иитээччи, талааннаах тэрийээччи, лиидэр, мындыр салайааччы этэ.

Суорун Омоллоон национальнай литература сайдар төрдүгэр турбута. Саха сиригэр Суруйааччылар Сойуустарын тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ. Москваҕа ыытыллыбыт сэбиэскэй суруйааччылар бастакы сийиэстэрин кыттыылааҕа. Хара маҥнайгыттан дириҥ толкуйдаах, саха норуотун баай уус-уран айымньытыттан силис тардар далааһыннаах этиилээх талааннаах прозаик, драматург быһыытынан биллибитэ. Кини айымньылара тыыннаах уобарастарынан, тылын-өһүн баайынан, дириҥ эҥсиилэринэн Ойуунускайы, Алампаны, Неустроевы кытта биир кэккэни салгыыллар. Кини ураты талаана “Өлүөнэ өрүс”, “Аанчык”, “Охоноон”, “Хабырыыс”, сатирическай айымньылара “Сордоох суха”, “Бэйэтэ эмтиэкэ”, “Ачаа”, “Ырыкыныап ыыспатыгар” көстөр. Оҕо литературатыгар суруйааччы ураты болҕомтотун уурбута. «Чөөчө”, “Чүөчээски”, “Уол уонна уот”, “Ньукуус”, “Оксана” кэпсээннэринэн хас да көлүөнэ улааппыта. Суорун Омоллоон “Күөх Көппө”, “Күкүр Уус”, “Айаал”, “Сайсары”, “Күн күөрэйиэн иннинэ” о.д.а. драмалара саха драматургиятын көмүс фондатыгар киирбиттэрэ уонна өрөспүүбүлүкэҕэ театр искусствота сайдыытыгар бигэ тирэх буолбуттара. Норуодунай суруйааччы айымньылара норуот олоҕун, кини историятын, эпоха идеяларын уонна проблемаларын, дойду уонна киһи аймах историятын кытта ыкса ситимнээхтэр. Кини айар үлэтигэр национальнай ураты уонна уопсай киһи-аймах пафоһа бииргэ түмүллэн, биир аан дойду глобальнай уобараһын үөскэтэллэр. Онно ханнык баҕарар норуот сайдыытыгар араас культуралар хардарыта дьайыылара, байытыһыылара оруолланаллара уратытык бэлиэтэнэн тахсар. Ол да иһин Суорун Омоллоон “Всякая нация может и должна учиться у других» Маркс этиитинэн сирдэтинэр бу дьиҥнээх цивилизацияҕа суол буоларын ыйара.

Норуодунай суруйааччы – тылбаасчыт. “Куликовскайдааҕы кыргыһыы” – Б.Ф. Федоровтан З.Д. Тарскайы кытта тылбааһа 1941 с. туспа кинигэнэн тахсыбыта. А.Е. Корнейчук “Макар Дубраватын” В.В. Местниковтыын тылбааһа 1953с. туспа кинигэнэн тахсыбыта. С.Скляренко “Карпаттар” диэн романыттан “Олекса Борканюк” диэн тылбааһа 1954 с. “Украина суруйааччылара” диэн хомуурунньукка тахсыбыта.

Суорун Омоллоон талаанынан аан бастаан саха сценатыгар национальнай опера уонна балет турбуттара. Кини «Дьулуруйар Ньургун Боотур», «Лоокуут уонна Ньургуһун»,  «Кыһыл ойуун», «Умуллубат уот» опералар либреттолрын, «Хотугу сибэкки», «Хотойдор хоту көтөллөр», «Күн Куо», «Дьолтааһа», «Абакаяда» балет тиэкистэрин суруйбута. Кини бу үлэлэригэр саха фольклорун, кини дириҥ төрүттэрин уонна  баай музыкальнай-уус-уран кыахтарын бөдөҥ билээччи быһыытынан биллибитэ.

Суорун Омоллоон саха документальнай киинэлэрин сайдыытын историятыгар сценарист-ааптар быһыытынан киирэр. Кинооператор, кинематографистарын Сойууһун чилиэнэ Н. Саввинов Саха сирэ документальнай киинэҕэ кыттыспыт сылынан 1958 с. ааттыыр. Оччолорго Суорун Омоллоон “Повесть земли якутской” киинэ хаамыытынан режиссер-постановщик А. Дымич чаас кэриҥэ усталаах киинэни устубут. Онтон  Дымиһы тохтотон, М.Авербах диэн киһини туруорбуттара уһуллубут матырыйаалы бысталаан 18 мүн. “Якутские алмазы” диэн киинэ оҥорон таһаарбыт. Дьиэтээҕи архыыбыттан «Таежный охотник» 1952с., “Эдэр коммунист хаһыат күннэрин аһыы”, “Уруу” сценарийдара, “Чээмэ уонна Сэмэкэ” сценарий киириитэ көстүбүттэр. “Искусство страны Олонхо” 1966-1967сс. Кыталык Уолан диэн ааттаах автордыын кыттыгас суруйууларынан 1967с. В. Мишин режиссердаах, Н. Саввинов оператордаах Иркутскайдааҕы Илин Сибиир кинохроникатын студията 20 мүн. киинэ устубута. Ол туһунан Н.Саввинов “Нераскрытая грань писателя” ахтыытыгар суруйбута.

Николай Якутскай «Көмүстээх үрүйэ» диэн сэһэнигэр олоҕуран суруллубут барылы кытта Д. Сивцев “Мои замечания и предложения” диэн кылгас этиилэрэ дьиэтээҕи архыыбыгар баара көстүбүтэ. “Таджикфильм” үлэҕинэн сценарийы Лев Габышев киинэ хаамыытын суруйбута. 1972с. “Тайна предков” (реж. Марат Арипов) диэн киинэ уһуллубута. Сценарий илииистэригэр Дмитрий Кононович Лев Габышев суруйуутун астыммакка, киинэ хаамыытын хара үөстээх уруучуканан бэйэтэ суруйан көрбүт эбит. «О якутском снайпере» – «Повесть о земле якутской”  хаамыыта буолуон сөп. Суруйааччы бэйэтэ сценарий бастакы сирэйин хаҥас муннугар: «Кыайан аахпатым. Хараҕым көрөрө мөлтөөбүт дуу, хараҕым уута саба түһэрин дуу араарбатым… Абам да буолар эбит… 98-н туоларым 8 хонук хаалбыт күнүгэр муҥум туһаайда», — диэн  бэлиэтээбит эбит…

Олоҕун усталаах туоратыгар Суорун Омоллоон ыччаты иитиигэ, үөрэххэ туһаайбыта. Педагог быһыытынан Дмитрий Кононович педтехникум кэнниттэн үлэтин Тааттаҕа саҕалаабыта. Араас сылларга Бороҕоҥҥо, Өлүөхүмэҕэ эбэһээтэлинэй үөрэхтээһиҥҥэ Совнарком уонна Наркомпрос боломуочунайынан, Нам үөрэҕин салаатын инспекторынан, Мэҥэ Хаҥалас Мэлдьэхситигэр оскуола сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Наркомпроска национальнай учебниктары оҥорууга инспектордаабыта. Норуот үөрэҕириитигэр, начальнай бүттүүн үөрэхтээһин сокуона олоххо киириитигэр сыратын биэрбитэ. Саха тылын учебниктарын суруйуутугар 1932 сылтан үлэлээбитэ. Барыта 20 учебнигы, үөрэх пособиетын оҥорбута.

Билиҥҥэ диэри үөрэнэр “Букубаарбыт”, “Саха фольклора” (хрестоматия), методическай үөрэх пособиеларын ааптардара. Дмитрий Кононович М.Е. Охлопковалыын оҥорбут кыттыгас букубаардара СССР-тан бастыҥ учебник быһыытынан иккитэ аан дойдутааҕы кинигэ быыстапкатыгар – 1972 с. Канадаҕа Монреаль куоракка уонна 1975 с. Москваҕа кыттыбыта, анал дипломунан бэлиэтэммитэ. Букубаар барыта сэттэтэ тахсыбыта. Биһиги кинилэр Букубаардарынан ааҕарга-суруйарга үөрэммиппит. Дмитрий Кононович 1959 с. саха начаалынай, сэттэ кылаастаах уонна орто оскуолатыгар саха тылыгар уонна литературатыгар учебниктары оҥорууга таһаарыылаах үлэтин иһин, 1985 с. ВДНХ Кыһыл көмүс мэтээлинэн К.Д.Ушинскай мэтээлинэн наҕараадаламмыта.

Суорун Омоллоон — норуот тылынан уус-уран баайын тарҕатааччы. Тыл уонна культура институтун тэрийбит бастакы директор П.А. Ойуунускай Суорун Омоллоону норуот тылынан уус-уран баайын хомуйуу секторын сэбиэдиссэйинэн анаабыта. Суорун олоҥхону муударас энциклопедиятынан, саха норуотун духуобунай уонна материальнай айымньытын чыпчааалынан ааҕара. 1940с. эпоһы хомуйууга правительственнай биригээдэ эппиэттиир сэкирэтээрин эбээһинэһин толорбута.Өрөспүүбүлүкэ араас оройуоннарын олоҥхоһуттарыттан 100 олоҥхону устубуттара. Суорун олоҥхону норуот сүдү баайын быһыытынан сыаналыыр буолан, “Дьулуруйар Ньургун Боотур”, “Туйаарыма Куо” либреттолары суруйдаҕа. «Саха фольклора”, саха остуоруйаларын кинигэлэрэ — саха остуоруйалара “Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин”, “Суккун сонноох Суут албын”, “Таал-Таал эмээхсин”, “Мэник Мэнигийээн”, “Өҥөй Бөтүүк”, “Чаачахаан”, “Оһол-төрүөт төрдө Оноҕочоон Чоохоон”, “Үчүгэй Үөдүйээн” оҕо эрэ таптаан ааҕар кинигэлэрэ. Суорун Омоллоон көҕүлээһининэн саха остуоруйалара нууччалыы тылбаастанан, 1969, 1981 сс. кинигэ буолан тахсыбыттара. Дмитрий Кононович академик В.Н. Иванов суруйбутунан, историк идэлээхтэринээҕэр дириҥ билиитинэн сөхтөрөрө. Историяҕа, норуот историческай өйүн (памятын) харыстааһыҥҥа уонна тилиннэриигэ өрөспүүбүлүкэҕэ музееведениены сайыннарыыны көҕүлээбитэ уонна музейдар ураты комплекстарын тэрийбитэ. 70 сааһыгар ылсан саҕалаабыт Чөркөөххө политическай сыылка, Ытык Күөлгэ  Хадаайытааҕы уус-уран-литературнай музей-заповедник, Уус Алдан Суоттутугар “Доҕордоһуу” историко-архитектурнай музей-заповедник гражданскай хорсун быһыы, патриотизм, нуучча норуотун кытта историческай дьылҕатын холбообут төрөөбүт норуотугар дириҥ ытыктабыл, историческай өйү-санааны уһугуннарыы холобура буолбута.

Суорун Омоллоон мындыр судаарыстыбаннай толкуйдааҕа, ырааҕынан эҥсэр инникигэ туһуламмыт далааһыннаах көрүүлээҕэ. Кини үгүс өрүттээх таһаарыылаах үлэтинэн эрэ буолбакка, үрдүк сиэринэн-майгытынан холобур буолара. Кырдьык туһугар хорсун охсуһааччы этэ. Кини олоҕо – охсуһуу этэ, уустук усулуобуйаҕа литератураҕа миэстэ, норуот литературнай нэһилиэстибэтин, национальнай интеллигенцияны көмүскээһин этэ. Кырдьык туһугар халбаҥнаабат принципиальнайа, киһи быһыытынан позицията бигэ, кириитикэтэ уонна сэрэтиилэрэ быһаччы көнө буолаллара.

Суорун Омоллоон ааспыт үйэ ыарахаттарын, уустуктарын этинэн-хаанынан билбитэ. “Күөх Көппө” диэн маҥнайгы пьесата ситиһиилээхтик бара турдаҕына, Наркомпроска инспектордыы сылдьар кэмигэр саха үлэһит норуотун баһааҕырдар диэн, дьыалатын көрөн үлэтиттэн устарга быһаарбыттарын оччотооҕу үөрэх министрэ И.Н. Жирков талааннаах суруйааччыны үлэтиттэн уһулбакка эрэ издательство иһинэн учебниктары суруйар авторскай бөлөххө көһөрбүт. 1938с. норуот өстөөҕө аатыран хаайыыга укпуттара. Онно бэйэтэ суруйбутунан 127 хонук сыппыта. 1939 с. босхоломмута. Хаайыы, доппуруос, киһи тулуйбат ыарахан усулуобуйатыгар Ойуунускай сырдык аатын уонна чиэһин түһэн биэрбэтэҕэ.

1945 с. ССРС Суруйааччыларын сойууһун мунньаҕар оччотооҕу мөккүөр, Г.П. Башарин дьыалата диэн үс саха литературатын төрүттээччилэри, классик суруйааччыларбытын буржуазнай националистарынан ааҕар кэмнэригэр, Г.П. Башарин “Три якутских просветителя” диэн дьиҥнээх научнай үлэни суруйбутун, олоҥхону сыаналааһын сыыһалардааҕын, аан дойду эпостарын кэккэтигэр киирэрин, Өксөкүлээх, Алампа, Неустроев айымньылара нууччалыы тылбаастанара наадалааҕын, П.А. Ойуунускай аата литератураҕа төннүөхтээҕин туһунан хорсуннук туруорсан тыл эппитэ… Кырдьык туһугар сынтарыйбат хорсуна.

Суорун Омоллоон – норуот киһитэ этэ. Дьоҥҥо ытыктабыллаах, көнө сыһыаннааҕа, оҕону кытта оҕо, кырдьаҕаһы кытта кырдьаҕас этэ. Норуотун араас салааларга ситиһиилэриттэн үөрэрэ, литератураҕа, искусствоҕа, театрга о.д.а.  мөлтөх айымньылары, салайааччыларга сиэрэ суох көстүүлэри ылыммата, аһаҕастык этэрэ. Хаһан да материальнай баайга-дуолга тарбачыспатаҕа, духуобунай баайдааҕа, үрдүк сиэрдээҕэ, уопсай уйгу туһугар дьулуһар үрдүк өйдөөх-санаалаах, үрдүк культуралаах киһи этэ. Итинник үтүө хаачыстыбаларын духуобунай айылгытын, тыынын үрдүгүн илдьэ сылдьарынан уратылааҕа Суорун Омоллоон. Өрөспүүбүлүкэбит Бастакы Президенэ М.Е. Николаев Суорун Омоллоону, кини үгүс өрүттээх үлэтин үрдүктүк сыаналыыра, кини ыллыктаах тылын ылынара уонна “Апостол духа” диэн ааттаабыта. “Важнейший капитал народа – его нравственные качества” диэн үлэтин Суорун Омоллоон мээнэҕэ суруйбатаҕа. Цивилизация бэлиэтэ – норуоттан бэриллибит үтүө өй-санаа, сиэр-майгы буоларын тоһоҕолообута. Христианскай православнай итэҕэл биһиги норуоппутун кытта историческай ситимин, суолтатын быһаарбыта. Сахалар уонна олохтоох хотугу норуоттар православнай этилэр, христианскай итэҕэли кытта христианскай иннинээҕи итэҕэллэрин илдьэ сылдьаллара. Саҥа кэм кэлбитигэр Суорун Омоллоон быһаччы кыттыытынан Нуучча Православнай Таҥаратын дьиэтин Саха сиринээҕи епархията тэриллибитэ. Сүдү киһибит олоҕун тиһэх сылларыгар үрдүк итэҕэлин – «Кэс тылын» бэчээттэтэн хаалларбыта. Бу сүдү үлэни СӨ бастакы Президенэ М.Е. Николаев: “Это его духовный подвиг стал главным событием начала нового века в жизни родной Якутии – века интеллектуального и духовного могущества человека” – диэн үрдүктүк сыаналаабыта. Кинигэ аан тылыгар Суорун Омоллоон: «Саха дьоно Айыы тойон Таҥараларын үөрэҕин ис сүрэхтэриттэн ылыннахтарына эрэ, Кини тапталлаах, сырдык кэскиллээх олоҕор тиийиэхтэрэ” диэн кэриэһин суруйан хаалларбыта. Кини бу эпохальнай үлэтин бүгүҥҥү олоҕу ааһан, кэлэр кэмнэргэ анаабыта. А.Е. Кулаковскайы салҕаан Россияҕа, биһиги культурабытыгар нуучча культуратын сабыдыалыгар сыһыана халбаҥнаабат бигэ этэ…

Олоҕун тиһэх кэмнэригэр өссө биир музейы – Арктика цивилизациятын музейын оҥорор баҕалааҕа…

Дмитрий Кононович айар, уопсастыбаннай уонна культурнай үлэтэ Россия уопсастыбаннаһын билиниитин ылбыта. Кини Россия суруйааччыларын Үрдүкү Сүбэтин чилиэнэ этэ. Россия биллиилээх суруйааччылара, айар интеллигенцията  кинини ХХ-с үйэ легендарнай личноһынан ааҕаллара, ааҕаллар, ааҕа да туруохтара. Кини дьиҥнээх Россия гражданинынан хаалар.

Үгүс национальностаах Россия литературатын аксакала, историческай пааматынньыктары харыстааччы, тэрийээччи, литературнай, культурнай, этнографическай музейдары тэрийээччи, саха фольклорун уонна төрүт культуратын, үйэлээх үгэстэрин сэдэх билээччи Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон уонна кини духуобунай уонна материальнай нэһилиэстибэтэ — национальнай достояние, норуот киэн туттуута, нация сайдыытын өрөгөйдөөһүнүгэр эрэлэ буолар. Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон олоҕо норуокка сулууспалааһын – тулхадыйбат, чаҕылхай холобура буолар. Кини феномена үгүс көлүөнэ өйүн-санаатын долгута, угуйа туруоҕа саарбаҕа суох. Кини — ааспыт 20-с үйэ историятын тэҥҥэ оҥорсубут, айсыбыт бүтүн эпоха бастыҥ уобараһын сирэйдээн көрдөрөр умнуллубат күндү мөссүөн, чаҕылхай духуобунай лиидэр, норуоппут суобаһа, нация духуобунай аҕата, учуутала, уһуйааччыта. Киэҥ Россия биир баараҕайа. Саха сирин уонна Россия патриота, культуратын ситимнии холбуур чулуу диэйэтэл, улуу подвижник. Суорун Омоллоон суруйааччы быһыытынан – прозаик, драматург, комедиограф, поэт, публицист, тылбаасчыт, оҕо суруйааччыта, либретто ааптардара, үөрэх кинигэлэрин ааптардара, киинэ сценариһа, бастакы хаартыскаҕа түһэрээччилэртэн биирдэстэрэ, норуот уус-уран айымньытын тарҕатааччы, этнограф, музейдары төрүттээччи, саха чулуу дьонун көмүскээччи, кинилэр ааттарын үйэтитээччи, кинилэр дьыалаларын салҕааччы, саха норуотун духуобунай сирдьитэ, норуот туһугар сөҕүмэр сүҥкэннээх үйэлээх үлэни хаалларбыт, кини туһугар олоҕун анаабыт сибэтиэй. Бу барыта биир киһи! Норуот чулуу киһибитинэн киэн туттабыт, кини аатын айхаллыыбыт. Кырдьыга даҕаны, кини — Улуу Суорун! Кини олоҕо Суоруннуу — үлэлииргэ, Омоллооннуу – олорорго ыҥырар. Улуу Суоруҥҥа – уруйу, сүдү Суоруҥҥа – айхалы анаатахпыт буоллун! Суорун Омоллоон аата сырдыгынан сыдьаайа туруохтун!

Валентина Бочонина

УлуусМедиа