Булчут сиэрэ

Михаил Соров

Баһылайкаанап ааспыт сылларга уһун сотолоохтору сууһартаан уйгулаах отууга олорбохтообут бэйэтэ быйыл күһүн тыстааҕы тыырбата. Биричиинэтэ биир. Ааттаах тайахсыт ытын, саас босхо сылдьан, саҥа төрөөбүт кулуну тутан кэбиспитин иһин сылгыһыт Сэмэн ытан өлөрбүтэ. Баһылайкаанап ытын аһыйан Сэмэни кырбыы сыспыта.

— Миигин сыстаххына, ытыҥ тиллиэ дуо? Үҥтэҕиҥ дии, буруйдаах буоллахпына, суутунан төлөт, — диэбитэ Сэмэнэ.
Суут диэн тылы истээт, Баһылайкаанап уоҕа-кырыга уоскуйбута. Үҥсүөҕүн, босхо сылдьар ыты ытарга Сэбиэт уурааҕа баара.

Хара тыа салҕаатаҕына сылдьымахтыам диэн сүгэн тахсыбыт үтэтэ бүтэн, Баһылайкаанап бу сарсыарда дьиэлээри аһыы олорор.

«Хор, быйыл үрэхпэр тайах тохтоомохтообут эбит. Мин кэннибиттэн үчүгэй ыттаахтар бу мин үүтээммэр дугуйданан бултуохтара. Баҕар, мин да эһиил күһүн бултуом», — дии санаата Баһылайкаанап.

Тимир оһоҕун, күөстэнэр иһитин, сүгэтин, утуйар таҥаһын уонна үүтээнин халҕанын ыраах тыаҕа кистээтэ. Онон, үүтээнин киһи хоммот гына оҥорон, үрэҕин тайаҕын күрүөлээбит курдук сананна.

Кураанах мас сүгэһэрин, кэрчиэс ботуруоннаах 32-лээх саатын сүгэн дьиэтин диэки талырдаата. Кини суон, намыһах, маадьаҕар атахтаах, түргэн, кыараҕас хардыылаах, лааһарыйбыт түөрт уончалаах киһи.

Үүтээниттэн ыраата илигинэ бастаан иһэр ыта сири сыллаамахтаата, куула диэки сүүрэн субуруйда. Тиийэн көрбүтэ бөөлүүҥҥү кыраһаны үрдүнэн буур тайах суола баар. Булчут сэргэхсийэ түстэ.

— Оо, барахсаны! Кырдьаҕас буур эбит. Баҕар, үрдэрээрэй. — Баһылайкаанап быһалаан, аарыма тайаҕы, ытан көрдө.

Бу эдэр ыта былырыын кырдьаҕас ытыгар көмө буолан үрсэрэ… Эдэр эдэрэ өттө. Тайах иннин күөйбэт, кэнниттэн үрэр. Хас да сиргэ кыратык тохтотон үрэ сырытта.

Тайах уһулу түһэн куоппат, арыт сиэлэр, арыт хаамар. Күһүҥҥү кылгас күн баранна. Хараҥарыыта ыттаах тайах суоллуун, саҥалыын сүттүлэр.

Сиһик угунан бүрүллүбүт сис оройугар туран Баһылайкаанап хонор сирин өйдөөбүтэ — дьыалата сатайбыт эбит.

Дьиэтэ мантан 3 көс буолуохтаах, оттон үүтээнэ балтараа көс. Үүтээнигэр тиийэн да аһыыра суох. Сиргэ хонуон дьөрү сүгэтэ да суох.

«Бэйи, тус илин түһэн, Ыарҕалаах баһын булан, түүннэри да буоллар, дойдулаатахха сатаныыһы», — дии санаата.

Күһүҥҥү чох хара түүн. Аппа-томтор көстүбэт. Илин-арҕаа биллибэт. Олоро түһэр, умса хоруйар, тура-тура иннин диэки дьүккүйэр, сиһик уктарын сирэйинэн силэйэр. Сулустар көстүбэттэр. Түҥ-таҥ айаннаан, үрэх саҕатын булан, арыый сэргэхсийдэ.

Хайа үрэх ханнык салаатыгар киирбитин хараҥаҕа тугун билиэй? Ыллык булаары уҥа-хаҥас хаамыталаата. Талах үрүйэни таҥнары батан, дулҕалаах кэҥэс үрэххэ киирдэ. Төһө да хараҕынан көрөн билбэтэр, хайа үрэх буолуохтааҕын сэрэйдэ.

«Бу алдьархайы! Муммуппун дии», — диэт дулҕаҕа олордо. Амма куула саҕата. Ыарҕалаах! Аатын курдук кыараҕас ыарҕа үрэх. Илин барарын оннугар соҕуруу түспүт. Мантан дьиэтэ 4 көс буолуохтаах.

Өй булунаары дуу, күүс ылаары дуу дулҕаны сыттанан тиэрэ түһэн сытта. Ыраах бөрө улуйара иһиллэр. Чугас куобах кыырда —«тур, тур» диирдии —«һуу, һуу» диэмэхтиир.

Халтаҥ таҥаһынан кыраһа үрдүгэр сыппыт киһи туох аанньа сынньаныай? Күнүс дэлби сүүрэн тириппитэ иһигэр охсон истэҕин ахсын тоҥон барда. Уот оттон иттиэҕин сүгэтэ суох, бу чох хара түүн кураанах маһы хантан мастаныай, уот ылыай?

«Арба, бу үрэх төрдүгэр Кырдьыкыынап булчут үүтээнэ баара ээ. Мантан балтаара көс кэриҥэ буолуо. Онно барыахха», — дии санаат, Баһылайкаанап ойон турда. Сүһүөхтэрэ көһүйэн, нэһиилэ турда. Халдьаайыга тахсан, ыллыгы булла.

Баһылайкаанап үүтээнин халлаан сырдыан эрэ иннинэ булла. Остуол үрдүгэр хатыҥ лохой олохтоох чүмэчи турарын уматта. Үүтээн иһэ сырдыы түстэ. Киһи суох. Долбуурга ас дэлэй, тимир оһох таһыгар хардаҕас, тырыыҥка мастар, кур туос, солуурга муус — барыта киниэхэ бэлэмнэммит курдук көстүбүттэрэ. Сылдьыбыт эрэ аахтын диэбиттии, остоолго аһаҕас сурук сытара.

Баһылайкаанап суругу аахта. «Булчут доҕотторум, суохпар хонноххутуна, сырыттаххытына, бука диэн булчут сиэрин кэспэккитигэр көрдөһөбүн», — диэн суруйбут эбит.

Кини курдук булчут сиэрин билбэт эдэр киһи, баҕар, баара буолаарай? Кылгатан быһаарсыаҕыҥ.

Булчут үүтээнэ саппаас астаах буолуохтаах. Ону быстаран кэлбит атын булчут аһыыра көҥүлэ. Олохсуйан бултуур көҥүллэммэт. Хоммут булчут күөстэммит, аһаабыт иһитин сууйуохтаах. Тугу да илдьэ барыа суохтаах. Иһирдьэ, таһырдьа күөстэммит уотун умуруоруохтаах. Хоммут булчут махталын суруйан хаалларыахтаах. Бултан мэлийэн аһыыра быстыбыты көрүстэххинэ, үтэ салгыахтааххын. Булчут сиэрэ итинник.

Баһылайкаанап тото аһаан, таба тэллэххэ, баата суорҕаҥҥа сылааска, сымнаҕастык утуйда. Арай ол сыттаҕына, үрдүгэр үүтээн хаһаайына Кырдьыкыынап бааҕынас саҥата иһилиннэ:

— Баһылайкаанап дьиккэр, биир идэлээхтэргэр муус сүрэхтэнэн, үүтээҥҥин муус эҥэрдээн кэлбиккин. Булт эккирэтэн, түүн тиийэн хоноору тоҥон өлө сыстым. Хайа сирэйгинэн булчут сиэрин туһанан, мин бэлэммэр даххаһыйа сытаҕын? Тур, киэр бар, — диэн баран атаҕыттан состо. Баһылайкаанап: «Ааттаһабын, ааттаһабын, хоннор», — диэн хаһытаабыт саҥатыттан уһугунна.

Кини түүлү көрбүт. Үөһэ тыынна, эргийдэ. «Ок-сиэ, төлкөлөөх түүл, доҕор, арааһа, кырдьык сыыһар эбиппин», — дии санаата.

«Чолбон» сурунаал, 1979 сыл, №11

УлуусМедиа