Хатыҥ сэбирдэҕэ

Афанасий Гермогенов

Бэрт ыраас сайыҥҥы күн саха балаҕанын ампаарын куулатыгар ынах ыыр талах олоппоско аҕыс уончалаах эмээхсин хатыҥ удьурҕайа хамсаҕа табахтаан унаарыта олорор. Мыччыстыбыт сүүһүн хара былаатынан саба бааммыт. Аттынааҕы таас хайа уон алта утуу-субуу сирэйдэриттэн биирдэстэрэ сыралҕан куйааһынан эмээхсин иэдэстэрин сырайар. Олохтоох кырдьаҕастар ытыктааннар, бу хайаны «Оҕонньор хайатынан» ааттыыллар. Ол да оруннаах. Муммукка суолу ыйар, аччыктаабыты аһатар, тоҥмуту ириэрэр, ыалдьыбыты отунан-маһынан эмтээн үтүөрдэр үтүө санаалаах отоһут Хабырылла Кырбаһааҥкын аатын бу хайаҕа иҥээртэр.

Төһө даҕаны сайын ортотугар от-мас көҕөрөн, киэркэйэн, силигилээн турдар, арай бу «Оҕонньор хайатынааҕы» эрдэ бытыгыраан тахсыбыт кылгас оттор күһүҥҥүнү санаталлар. Сайыҥҥы күн күүстээх сыралҕаныттан эрдэ куура хатан күрэҥсийэллэр. Индигир өрүс барылҕан сүүрүгүн тыаһа хайыр таастан охсуллан, курулаан-харылаан бэрт чугастык иһиллэр. Сүүрүк дьалхааныгар холбоһон, эмээхсин ампаарын утары соҕотох биир хатыҥ сиккиэр тыалга титириктэрдиин сэбирдэҕэ суугунуу оонньуур.

Мин ыаллыы колхозтан кэлбиппин билэн, табаҕын ситэ тардыбакка эмээхсин балаҕаныгар киирэрдии оҥоһунна. Куйааска сөрүүкээрибин күлүккэ эмээхсинниин сэргэстэһэ олорбутум.

— Ыл эрэ, эдэр киһи иһит: сиэним кыыс Хамыннаара уһуктан ытаарай? Эчи, билиҥҥи оҕолору киһи тыла сатаан өҕүллүбэт гына ааттыыллар. Кыыспын кэбэҕэстик ыҥыраары таптал аат сыымайдаабытым быданнаата, — дии-дии хамсатын күлүн тэбэммэхтээтэ.

Оттуур кэм буолан, турар турбат ходуһаҕа кииртэр. Бүтүн «Тиргэлиир» ферматыгар күнүһүгэр тарбаҕынан ааҕыллар кыралар, кырдьаҕастар хаалбыттар. Эмээхсин хайаларын ыччата буоларбын сэҥээрээт, иҥэн-тоҥон барда, эбиитин дьоммун билэттиир буолан үөртэ.

— Эдэр эрдэхпинэ, — диэн кэпсээнин салгыыр эмээхсин, — эһиги бөһүөлэккитигэр Икки Ампаарга сайыҥҥы ыһыахтарга оонньоон-көрүлээн кэлэрим, атах сүүрүүтүгэр кыыс аймахтан иннибэр түспүт суоҕа. Индигир эбэм кэрэ айылҕата, адаар таас хайалара киһиэхэ ис дууһалаахтык, иҥэмтэлээхтик ахтыллар эбээт, — диэт мохуорка табаҕы хамсатыгар эбии уурунна уонна өрө тыынаат, иһиллээмэхтээн ылла. — Уон алта саастаахпар чороччу улаатан эрэр кыысчаан атыыһыттарга ат баайааччы-сиэтээччи үс оҕолоох Сэмэн оҕонньору элбэх киһи ортотугар эмискэ иэдэһиттэн сыллаан турардаахпын. Кэлин онтон кыбыстаммын үс күн устата хотонтон тахсыбатаҕым.

Мин эбии сэргээммин эмээхсиним аттыгар ыкса чугаһаан кэллим.

— Оол-ол соҕотох хатыҥы чугаһыттан үөһэнэн болҕойон көрөөр эрэ. Биир лабаата сытыы быһаҕынан быһыллан муҥурданан, харааран көстөр буолуохтаах. Мин туос-тулаайах эрэйдээх, эһиги нэһилиэккитин ааһа Өймөкөөҥҥө — ыраах Дьокуускайдыыр суолга Уйбаанчык оҕонньордооххо сүөһү көрөөччүнэн хаалыахтааҕым. Ол мантан сүүрбэччэ көстөөх сир. Сааһыары күн уһаан, ириэрэн хаар онон-манан быһыта сиэһэн эрэрэ. Бастаан утаа айанныырга үчүгэй этэ. Хара акка Сэмэн оҕонньордуун мэҥэстэн испитим. Оҕонньор үгүстүк табахтыыра, арыт ыллаан доргутара — араас куолаһынан. Бэһис хонукпутугар, күн ортотун саҕана, хаалар ыалбар Уйбаанчыктаахха кэлбиппит. Сэмэн биир эмээхсинниин ону-маны кэпсэтээт да, миигин хотон аҥаардаах саха балаҕаныгар киллэрэн чэйдэппиттэрэ.

Чэйдии олорон утуйан хаалбыт этим, ол курдук айаҥҥа илистибитим бэрдэ. Уһуктубутум сааскы күн киирэн хараҥаран эрэрэ, аргыстарым салгыы айаннаабыттар.

Хотон үлэтин кырабыттан билбит буолан ыарырҕаппатаҕым. Хотунум Өксүүнньэ эмээхсин аһара үчүгэйдик көрөрө-истэрэ, оҕото суох муҥутаан. Ол эрээри дойдубун — Тарыммын күн-түүн түһээн үгүстүк көрөрүм. Олорбут бу дьиэм иннинээҕи тыа быыһыгар чороҥ соҕотоҕун үүммүт ити хатыҥы ахтарым. Кини эмиэ миигиннии күн сиригэр соҕотох дии саныырым, — диэн баран ытык кырдьаҕаһым ойуур диэки ыйда. — Били аттаах аргыстарым күһүн хаар түспүтүн, муус турбута быданнаабытын кэннэ, сэтинньи саҕана төннөн кэлбиттэрэ. Наһаа илистибит көрүҥнээхтэрэ, икки аттара оһоллонон суолга хаалбыт этилэр. Ол да буоллар, мин кинилэри көрөөт, дойдубун көрбүт курдук санаммытым. Сэмэн оҕонньор кэһиитин хоһуок саахары уонна ойуулаах былаат аҕалан үөрдүбүтэ. Мин үөрүүбүттэн оҕонньор хара атын моонньуттан кууспахтаан ылбытым. Эбиитин атын кулгааҕар: «Эн дьоллооххун — сотору дойдугун Тарыны көрүөҥ. Сэмэн оҕонньору этэҥҥэ тиэрт», —дии-дии сибигинэйбитим.

Оҕонньор, атын миинээри туран, дойдубун төһө ахтарбын ыйыталаспыта, «Түүнүн үгүстүк дьиэм иннинээҕи хатыҥы түһээн көрөбүн», —диэт, ытамньыйаат, балаҕаным иһигэр дьылыс гынан хаалтым. Дьэ ити кэнниттэн нөҥүө сырыытыгар Сэмэн оҕонньор туос тууйаска хатыҥ лабаатын сэбирдэхтэри уган аҕалан биэрбитигэр, үөрүүбүттэн, кыбыстарбын да умнан, иэдэһиттэн сыллаан турардаахпын. Төрөөбүт төрүт буорум соҕотох хатыҥын сэбирдэхтээх лабаатын аҕалбыт Сэмэн оҕонньорго кэлин бэрт өргө диэри махтана саныырым. — Кини сэһэни өссө да болҕойон сэргии истиэх киһини дьиэ иһигэр оҕо ытыыр саҥата уйгурдаан балаҕаммытыгар киирдибит.

Сайыҥҥы күн барахсан саха балаҕанын иһигэр бары хайаҕастарынан билиҥҥи фонардары санатан туора-маары тыкпыт этэ. Үстээх-түөртээх Коммунара кыыс уһуктан ытыырын быыһыгар кыракый тарбахтарынан кэтэҕэриин ороҥҥо күн уотугар оонньуу сытара.

«Хотугу сулус», 1984 сыл, №2

УлуусМедиа