Хабыр хапсыһыы

Алексей Бродников

Үлэ-хамнас үмүрүйэн, кыстыкка киирии саҕаламмыт кэмэ. Күһүҥҥү ардахтан, өксүөнтэн сир-дойду, от-мас силбигирэн, киһи тыаҕа бултуу тахсыахтааҕар буолуох, дьиэ да таһыгар быгыан куттанар бүдүө-бадаа күннэрэ буоллулар. Бөтүрүүскэ маннык күннэри ордорор. Кыра да, улахан да булка сиппэрэҥ күн табыгастаах, от-мас тыаһаабат диэн ааттыыр. Ол да иһин, бу чугас эргиннээҕи талахтаах аппалары, ойуурдаах тумус тыалары кэрийэ сырыттаҕа. Күн киэһэрэн барда. Хас да туора үрэхтэри эрийэ-буруйа хаамта да дьүөрү чыс да кутуйаҕы көрбөтө. Оҕонньор илистэ быһыытыйда.

– Былырыын, быйыл хара тыа булдуттан мэлийдэҕим үһү. Туох ааттаах буруйбар-айыыбар, баай барыылаах тойон эһэм, адаар муостааххыттан анаабытыҥ? Бу күнүм, бу кэмим буолан дуо? Буомнаах сүһүөхтээххиттэн бултаппатыҥ? Кырдьыбыт кырыыһа мэһэйдээн дуо? – дии-дии, уйа-хайа суох улуйа-кэлийэ, кэмиринэ-кэмсинэ олордо. Ити кэмҥэ охто сытар тиитин төбөтүгэр моҕотой чыбыгырыы түстэ. Оҕонньор соһуйан өрө ходьох гынна. Арай көрбүтэ, моҕотой кутуругун хоротуоҕунан хоротон баран тиит устун уун-утары субу сүүрэн кэллэ уонна соһуйбут курдук олоро биэрдэ. «Баай хара тыа маанылааҕа мин баарбын» диэбиттии, аһаан-сиэн ибигирэттэ-хобугуратта. Моҕотой оҕонньор көхсө буһа, кыынньа олорор бэйэтин өссө кыйахаан биэрдэ. Оҕонньор кыбдьыгырыы түһээт, мутугунан бырахта. Моҕотой, чыбыгырыы-чыбыгырыы тиит анныгар түһэн иһэн, хорос гына олоро биэрдэ. «Тууй-сиэ, бу дьааты көр эрэ», – диэт, чахчы кыһыйбыт быһыынан ыстанан турда уонна моҕотойу эккирэтэн садьылҕастаабытынан барда. Моҕотойо, кыһайбыт курдук, кини хараҕын далыттан сүтэн биэрбэтэ. Оҕонньор, бэл диэтэр,«бу үөн кыайтарбат» диэн ботугуруу-ботугуруу, иннигэр туох түбэспитин харбаан ылан тамнаан, маһынан-отунан кыыра истэ. Сотору симилэх ойуур саҕатыгар үллэ сытар буор «бугулга» иҥнэ биэрдэ. Оҕонньор бастаан өйдөөбөтө. «Бу хайа бэйэлээхпит хара сис ортотугар умуһах хаһыннаҕай? Ороспуой буолуо» дии санаата. Онтон умуһах тулатын сирийэн көрдө. Буорга атах сыгынньах киһи суола баарга дылы. Өрдөөҕү дуу, саҥа дуу, булчут киһи эндэппэтэ. Эһэ арҕаҕа эбит. Адьас саҥа киирбит диэн быһаарда. Оҕонньор хараҕа уоттана түстэ, уҥуоҕа халыр босхо барда. Ону бэйэтэ да билбэтэ. Өрүһүспүт курдук: «Хара тыа маанылааҕа, хааһахтаах сыата сымнаҕастык, сылаастык сыт», – диэн алҕаата уонна күнү утары арҕаҕы үс төгүл эргийдэ. Туомун, торумун ситэрбит киһи быһыытынан дьиэтин диэки харбаста.

Оҕонньор түүн аанньа утуйбата. Кини саллар сааһыгар бултаата ини, бултаабата ини, маннык дьиибэ түбэлтэҕэ түбэспитин билбэт. Кини эһэтинээҕэр моҕотой булбутуттан дьулайар. «Моҕотойго абааһы сөрүөстүбүт быһыылаах» дии саныыр. Ол быыһыгар, бээһээҥҥи күн сииккэ сиэлэн, хаарга хааман, быһата, абарбычча сэттээхтик саҥарбытым дуу диэн мунаахсыйар. Ол да буоллар оҕонньор эрдэ туран тэриннэ. Түүн кыраһа түһэн, оту-маһы балачча саппыт. Күнүс ириэрдэҕинэ, эмиэ сиппэх күн буолар чинчилээх.

Ньирэй тириитэ ботуоҥкатыгар өйүө сыыһын ылынна. Чохороонун куругар кыбытта. Сааһын тухары тайах оҥостубут субуйааҥкы саатын сүктэ, солуурчаҕын илиитигэр тутта. Уончалаах Миитээ диэн уолун батыһыннаран, арҕаа үрэх диэки дьүккүйэн кэбистэ. Уол кэрчиэһинэн иитиллибит туурка саалаах. Кини булка бу бастакы барыыта. Инньэ гынан үөрэн-көтөн, эгди туттан иһэр. Сотору-сотору саатын хабан ылан кыҥаталаан көрөр. Ол быыһыгар бииргэм: «Тайаҕы ыппыт киһи, тайаҕы ыппыт киһи», – диэн саныыр. Оттон оҕонньор санаатыттан моҕотойо арахпат. Сибилигин даҕаны кулгааҕар «чыбыгырыыр» саҥата баарга дылы, иннигэр сүүрэ-сүүрэ хорос гына олоро түһэрэ субу көстөргө дылы. Ол быыһыгар: «Баай барыылаах тойон эһэм баай хара тыа маанылааҕын соруйан анаатаҕа. Байанай эһэм бу аар тайҕа сиһигэр көрөн сэпсиллэн олороро буолуо. Аны сыыһан кэбиһэммин, байанайбын хомотуом. Ол эрээри мин даҕаны булчут ахан этим буоллаҕа, эрбэҕим салааһына баар ини», – диэн бэйэтин уоскутуна сатыыр.

Биэс биэрэстэ сири өр-өтөр гымматылар. Тустаах сирдэригэр, бии арҕахтарыгар, тиийэн кэллилэр. Оҕонньор саҥата суох чуҥнаан көрдө: «Ээ, тахсыбатах, кыраһаҕа суола биллибэт. Ол аата баар эбит», – дии санаата. Тыас таһаарымаары балачча тэйиччи соҕус тиийэн көнө сыбыдьыал хатыҥы кэрдэн киирэн барда. Уол ону-маны олуйсан-моһуйсан ыйыппата. Чэйдиир буоллахпыт дии санаата. Ол иһин уот оттон чэй иһэн, табахтаан, уоту аһатан-сиэтэн баран, ол кэнниттэн булду сонордоһорбут буолуо диэн түмүктээтэ.

Аҕата ити икки ардыгар күрүө тоһоҕотун курдук икки хатыҥы быһан хонноҕун анныгар кыбынна. Саатын сүктэ, сүгэтин илиитигэр тутта уонна уолун диэки эргиллээт: «Миитээ, сааҕын илиигэр бэлэм тут», – диэтэ. Уол, булка сылдьыбатах буолан, ону оччо-бачча улахаҥҥа уурбата. Аат эрэ харата тууккатын илиитигэр тутан истэ. Аҕата, арҕах айаҕар кэлээт, бүө мастарын биир-биир түһэрдэ уонна күрүө тоһоҕотун курдук кириэстии туттарын кытта, сир түгэҕэр туох эрэ саҥата дуу, ынчыга дуу ньириһийэн иһилиннэ. Уол эһэ баар эбит диэн дьэ куттанна, кэннинэн чинэрийтэлээтэ. Аҕата маһын кытта өрө мөхсөн булумахтана турда. Уол биирдэ өйдөөн көрбүтэ, хайдах эрэ баҕыстыгас хара мурун быгыалаата. Уол дьэ улаханнык куттанна, уҥуоҕу ууну испит сылгы курдук халыр босхо барда. Арай биирдэ көрдөҕүнэ, уһун нэмсигир түүлээх улахан кыыл арҕаҕын аһаҕаһынан быһаҕаһа быган, үллэн таҕыста. Аҕата саатын харбаан ылан кыҥаан эрдэҕинэ, эһэ айаҕар түһэрэн ылла, ону кытта саа тыаһа хабылла түстэ. Эһэ иһирдьэ ньимис гынан хаалла. Суох, өр-өтөр буолбата, аҕата ботуруонун харыаран тардыалаһа турдаҕына, көхсүн тыаһа хардырҕаабытынан эһэ балай хаан буолбут айаҕын үөлэс курдук атан, бу тахсан кэллэ. Оҕонньор, саатын илиитин таһынан илгээт, сүгэтин сулбу тардан ылан, эһэни сүүскэ биэрэн «чап» гыннарда. Ол кэннэ: «Дьоннор, абырааҥ, өллүм, күн сирэ быраһаай, абааһы имнэммит арбаҕастаах сиэтэ», – диэбитинэн сүүрэн баһыахтанна. Ол икки ардыгар эһэ арҕаҕыттан тахсан оҕонньору умса көтөн ааста. Ырааҕынан эргиллэн кэлиэр диэри оҕонньор туран суон тиити кууһа түстэ. Эһэ кэлэн хатааста биэрдэ. Оҕонньордоох эһэ тиити хаста эмэ эргийдилэр. Ол тухары эһэ оҕонньор сонун көхсүн илин атаҕын ытыһынан тырыта сынньа истэ. Оҕонньор ыксаан атын тииккэ сүүрдэ да эһэ хам баттаан кэбистэ уонна илин атаҕын ытыһынан оҕонньору төбөтүн сиигинэн часкыйа-часкыйа охсуолаата.

Миитээ уол, дьэ өй ылан, эһэни тирээн туран ытан саайда. Эһэ эмискэ хааһаҕы бырахпыт курдук иннин хоту ыстанна уонна, кулаачыктана түһээт, тас уорҕатынан сараадыс гынна. Хара тыа маһа үмүрүс гына түһүөр диэри сүр иҥсэлээхтик часкыйда, орулаата-сарылаата. Оҕонньор, эһэ тыынын салҕаат, уҥан түстэ.

Оҕонньор кэлин өйдөнөн, бааһын-үүтүн эһэ сыатынан кэлгинэ олорон: «Оҕом, үрүҥ тыыммын өрүйдүҥ, мин туйахпын хатарыыһыгын. Бу абааһы сөрүөстүбүт кыыла сии сыста», – диэн түмүктээтэ. Арай оҕото «абааһы сөрүөстүбүт» диэни сатаан өйдөөбөтө.

«Хотугу сулус», 1985 сыл, №2

УлуусМедиа